Thắp sáng hành trình trở về của các Anh hùng liệt sĩBài cuối: Ngày các Anh được gọi lại tên mình

Từ một lớp cao su trắng trong lòng đất

Gần nửa thế kỷ trôi qua, khu vườn năm xưa ở Ba Chúc (An Giang) đã nhiều lần đổi thay. Những dấu tích của chiến tranh năm xưa dần bị thời gian phủ mờ, nhưng trong ký ức của gia đình liệt sĩ Đặng Văn Dùng vẫn còn một chi tiết chưa bao giờ phai mờ: thi hài ông được bọc trong một tấm cao su trắng. Chi tiết tưởng như nhỏ bé ấy đã trở thành dấu hiệu đặc biệt giúp những người lính hôm nay lần tìm nơi ông nằm lại.

Liệt sĩ Đặng Văn Dùng hy sinh trong cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới Tây Nam của Tổ quốc. Sau ngày hy sinh, gia đình đưa ông về an táng tại khu vườn nhà ở thị trấn Ba Chúc, huyện Tri Tôn (nay là xã Ba Chúc, tỉnh An Giang). Mong mỏi tìm lại liệt sĩ về bên đồng đội đã theo những người thân của ông suốt nhiều năm.

Khi cán bộ, chiến sĩ Đội K93 nhận nhiệm vụ tìm kiếm với những thông tin ít ỏi: vị trí khu vườn cũ, lời kể của người thân và đặc điểm đặc biệt của phần mộ năm xưa nhưng cũng đủ mở ra hy vọng đưa một người lính trở về. Trong khu vườn ấy, những người lính Đội K93 lặng lẽ tìm kiếm từng lớp đất. Họ không chỉ đào tìm hài cốt, mà còn lần theo ký ức của những người ở lại, lần theo dấu vết của một cuộc chia xa đã kéo dài gần nửa thế kỷ. Rồi lớp cao su trắng năm xưa xuất hiện...

Sau gần nửa thế kỷ chờ đợi, ngày hài cốt liệt sĩ Đặng Văn Dùng được đưa về an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Dốc bà Đắc, ông Đặng Văn Hùng, em trai liệt sĩ, nghẹn ngào: “Anh tôi hy sinh cho đất nước, nay được Nhà nước làm lễ truy điệu long trọng, đem về bên đồng đội, anh không còn nằm một mình nữa”.

Mảnh ghép ký ức và những cuộc trở về

Ở nhiều vùng đất từng đi qua chiến tranh, những cuộc trở về hôm nay cũng bắt đầu từ những điều tưởng như mong manh: một lời kể của nhân chứng, một địa danh cũ, một gốc cây, một bờ ruộng hay một dấu mốc đã bị thời gian làm đổi thay.

Với cán bộ, chiến sĩ Đội K90, mỗi thông tin dù nhỏ bé đều có thể trở thành manh mối. Thượng tá Lã Phú Huy, Đội trưởng Đội K90 cho biết, có những địa điểm ban đầu chỉ nhận được thông tin về vài hài cốt, nhưng khi mở rộng phạm vi tìm kiếm, lực lượng quy tập đã phát hiện thêm nhiều liệt sĩ nằm lại.

Tại tỉnh Kandal (Campuchia), công tác tìm kiếm hài cốt quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh qua các thời kỳ đã được triển khai từ năm 2002. Qua nhiều đợt tìm kiếm, hàng nghìn hài cốt liệt sĩ đã được quy tập. Trên hành trình ấy, Đội K90 còn có sự đồng hành của những người dân Campuchia - những người từng chứng kiến chiến tranh, từng gặp gỡ những người lính Việt Nam và lưu giữ những ký ức quý giá về một thời đã qua.

Ông Phuôn Phát, người từng chiến đấu cùng bộ đội Việt Nam trong những năm 1970 - 1971, từ năm 2005 đã nhiều lần dẫn đường cho Đội K90 tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. Với ông, đó là cách tiếp nối tình nghĩa giữa hai dân tộc. “Đưa các liệt sĩ về nước, đáp ứng mong mỏi của hàng nghìn gia đình luôn là tâm nguyện của tôi”, ông chia sẻ.

Mỗi hài cốt được tìm thấy không chỉ là một cuộc trở về, mà còn là một mảnh ghép giúp hoàn thiện ký ức lịch sử. Tại Công viên Lê Thị Riêng (Thành phố Hồ Chí Minh), hành trình tìm kiếm những người đã nằm lại cũng được bắt đầu từ những dấu vết còn sót lại của chiến tranh.

Ít ai biết rằng, dưới không gian xanh bình yên hôm nay từng là một địa bàn chiến đấu ác liệt trong Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968. Sau nhiều thập kỷ, những dấu tích trên mặt đất đã dần thay đổi, khiến việc tìm kiếm cần sự kết nối giữa lời kể của nhân chứng, tài liệu lịch sử, bản đồ cũ cùng các phương pháp khoa học hiện đại. Bởi với mỗi gia đình, hành trình tìm kiếm chỉ thật sự trọn vẹn khi người thân được gọi đúng tên, xác định đúng quê hương và ghi danh trên bia mộ.

Trong hành trình ấy, khoa học công nghệ, đặc biệt là công nghệ ADN trở thành chiếc "cầu nối" giữa những người đã hy sinh và thân nhân sau nhiều năm xa cách, giúp những cuộc trở về trọn vẹn hơn.

Liệt sĩ Lê Đồng Cội là một trong những cuộc trở về như vậy. Năm 1970, chàng trai quê xã Tân Ninh, huyện Triệu Sơn (cũ), tỉnh Thanh Hóa lên đường nhập ngũ. Ngày 20/7/1973, anh hy sinh tại chiến trường miền Nam. Sau 53 năm, phần mộ anh được tìm thấy tại Nghĩa trang Liệt sĩ Ngã Bảy - Phụng Hiệp (Thành phố Cần Thơ). Nhưng để chắc chắn người nằm dưới phần mộ ấy chính là anh, một hành trình khác lại bắt đầu.

Từ mẫu sinh phẩm của thân nhân, kết hợp với mẫu hài cốt và kết quả giám định ADN, danh tính liệt sĩ Lê Đồng Cội được xác định chính xác. Cái tên ấy một lần nữa được gọi lên trong niềm xúc động của gia đình, quê hương và đồng đội.

Cũng nhờ công nghệ ADN, gia đình liệt sĩ Nguyễn Thiện Quyết nhận được câu trả lời sau nhiều năm chờ đợi. Có mặt tại buổi nhận kết quả ADN tại Bộ Công an, bà Nguyễn Thị Bóng, em gái liệt sĩ Nguyễn Thiện Quyết không giấu được xúc động: "Cách đây 20 năm, gia đình tôi từng tưởng đã tìm được anh, nhưng vẫn chưa thể khẳng định chắc chắn. Hôm nay, nhờ công nghệ ADN, gia đình tôi đã xác định đúng anh mình. Vậy là sau bao năm chờ đợi, gia đình tôi mãn nguyện rồi"...

Những cuộc trở về hôm nay là minh chứng cho trách nhiệm của Đảng, Nhà nước và sự chung sức của các lực lượng trong hành trình tri ân. Nhờ ý chí, lòng biết ơn và thành tựu khoa học, ngày càng nhiều liệt sĩ được gọi đúng tên, trở về với quê hương và gia đình.