Thắp sáng hành trình trở về của các Anh hùng liệt sĩBài 2: Khoa học thắp lên niềm hy vọng

Bước tiến lớn về năng lực phân tích ADN hài cốt liệt sĩ

Hơn nửa thế kỷ đã đi qua kể từ ngày đất nước thống nhất, tại căn nhà nhỏ của ông Đặng Trần Nho (tổ dân phố số 16, phường Phú Diễn, thành phố Hà Nội), câu chuyện về người anh trai - liệt sĩ Đặng Trần Tuyển vẫn luôn được nhắc nhớ. Nhiều năm qua, gia đình ông vẫn miệt mài đi tìm những thông tin ít ỏi về người thân đã hy sinh. Mỗi dòng ghi chép cũ, mỗi lời kể của đồng đội, mỗi manh mối dù nhỏ bé đều trở thành một tia hy vọng.

Theo Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, hiện cả nước vẫn còn khoảng 175.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt và gần 300.000 phần mộ liệt sĩ đã được quy tập nhưng chưa xác định được danh tính. Đằng sau những con số ấy là hàng trăm nghìn gia đình vẫn đang chờ một ngày được gọi đúng tên người thân của mình.

Nhiều năm qua, công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được thực hiện bằng nhiều phương pháp, giúp nhiều người lính trở về. Tuy nhiên, thời gian là một thử thách khắc nghiệt. Những tài liệu chiến tranh dần mai một, nhân chứng ngày càng ít đi, những kỷ vật từng là đầu mối quan trọng cũng bị bào mòn theo năm tháng. Nhiều phần mộ chỉ còn lại những dấu vết rất nhỏ bé, mong manh...

Trong thử thách đó, khoa học và công nghệ đang mở ra một hướng đi mới - tìm kiếm danh tính từ những dấu vết cuối còn lưu giữ trong chính hài cốt của các anh. Theo Viện trưởng Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), PGS. TS. Phí Quyết Tiến, khó khăn lớn nhất trong giám định ADN hài cốt liệt sĩ là nhiều mẫu đã bị phân hủy mạnh, lượng vật liệu di truyền còn lại rất thấp, gây trở ngại cho quá trình phân tích.

“Trước đây, Việt Nam chủ yếu sử dụng công nghệ giám định ADN ty thể. Với những mẫu hài cốt đã trải qua hàng chục năm trong điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, tỷ lệ mẫu đạt tiêu chuẩn giám định chỉ khoảng 22%”, PGS. TS. Phí Quyết Tiến cho biết.

Bước ngoặt xuất hiện khi công nghệ xác định ADN theo các điểm di truyền đơn nucleotide (SNP), kết hợp công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới (NGS-SNP), được nghiên cứu và ứng dụng. Công nghệ này cho phép phân tích những dấu hiệu di truyền rất nhỏ trong các mẫu ADN đã bị phân mảnh mạnh, mở rộng khả năng xác định danh tính đối với những trường hợp trước đây rất khó giám định. Hiệu quả của hướng tiếp cận mới đã được chứng minh qua kết quả thí điểm tại Nghĩa trang Trường Lĩnh (Cao Bằng), khi tỷ lệ mẫu đạt tiêu chuẩn giám định tăng từ khoảng 22% lên 87,3% - một bước tiến lớn về năng lực phân tích ADN hài cốt liệt sĩ.

Đưa công nghệ đến từng phần mộ, từng mẫu sinh phẩm

Để một cái tên được trở về, công nghệ phải bắt đầu từ những phần việc rất cụ thể: một mẫu hài cốt, một mẫu sinh phẩm, một dữ liệu được lưu giữ chính xác.

Nếu công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới (NGS) giúp “đọc” những thông tin di truyền còn lưu giữ trong hài cốt, thì chuyển đổi số tạo nền tảng để các dữ liệu ấy được lưu trữ, quản lý và đối chiếu khoa học. Sự kết hợp giữa công nghệ sinh học và dữ liệu số đang từng bước hình thành quy trình khép kín, từ khảo sát thực địa, lấy mẫu sinh phẩm đến phân tích ADN và xác nhận danh tính.

Theo Giám đốc Trung tâm Pháp y Hà Nội, Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Yến, việc ứng dụng hệ thống giải trình tự gene thế hệ mới (NGS) cùng các phần mềm phân tích chuyên dụng giúp nâng cao khả năng xử lý những mẫu ADN suy thoái. Phía sau mỗi mẫu hài cốt liệt sĩ là sự chờ đợi của một gia đình, một dòng họ, vì vậy mọi công đoạn đều phải được thực hiện với độ chính xác cao nhất.

Công nghệ chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được kết nối với một hệ thống dữ liệu đầy đủ. Vì vậy, song song với việc lấy mẫu hài cốt, việc thu nhận mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ và xây dựng cơ sở dữ liệu ADN quốc gia có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Ban Chỉ đạo thành phố Hà Nội đã thành lập 20 tổ chuyên trách rà soát phần mộ, lấy mẫu và số hóa thông tin. Dữ liệu về vị trí, hiện trạng phần mộ, mẫu sinh phẩm và các thông tin liên quan được chuẩn hóa, tạo nền tảng cho quá trình phân tích, đối sánh.

Thành phố Hà Nội tổ chức lấy mẫu thí điểm tại Nghĩa trang liệt sĩ Yên Viên (xã Phù Đổng) trước khi triển khai trên diện rộng. Trung tá Đặng Quốc Thắng, Chính trị viên phó Ban Chỉ huy Quân sự xã cho biết, toàn bộ quy trình lấy mẫu được thực hiện với yêu cầu nghiêm ngặt về tính chính xác và bảo đảm mẫu. Sau mỗi ngày làm việc, các tổ công tác đều tổ chức rút kinh nghiệm để hoàn thiện quy trình, bảo đảm chất lượng cho những phần mộ tiếp theo.

Tuy nhiên, giải mã ADN từ hài cốt mới chỉ là một bước trong hành trình xác định danh tính liệt sĩ. Theo Trưởng phòng Chính sách, Cục Chính trị, Bộ Tư lệnh Thủ đô Hà Nội, Đại tá Nguyễn Công Hải, việc kết nối dữ liệu hài cốt với thông tin thân nhân là bước quan trọng nhằm nâng cao độ chính xác, rút ngắn thời gian xác định danh tính. Việc số hóa toàn diện dữ liệu và xây dựng ngân hàng gene sẽ giúp hạn chế nguy cơ thất lạc thông tin, đồng thời tạo nền tảng lâu dài cho công tác xác định danh tính liệt sĩ, thắp nên hy vọng cho các thân nhân liệt sĩ sau bao năm tháng mong chờ.

Niềm hy vọng ấy hiện hữu trong câu chuyện của ông Đặng Trần Nho. Khi mẫu sinh phẩm của gia đình được thu nhận để đưa vào hệ thống đối chiếu quốc gia, ông tin rằng hành trình tìm kiếm người anh trai - liệt sĩ Đặng Trần Tuyển - đang bước sang một chặng đường mới. “Dữ liệu ADN giúp chúng tôi tin rằng những thông tin tưởng như đã bị thời gian vùi lấp vẫn còn cơ hội được tìm thấy bằng khoa học”, ông Nho bày tỏ.

Đó cũng là mong mỏi của hàng trăm nghìn gia đình trên cả nước. Theo Bộ Công an, hiện vẫn còn khoảng 145.000 liệt sĩ chưa xác định được thân nhân để thu thập mẫu sinh phẩm phục vụ đối chiếu ADN. Bởi vậy, mở rộng cơ sở dữ liệu ADN không chỉ là yêu cầu của công tác giám định, mà còn là một hành trình nhân văn: tìm lại những người đã hy sinh, gọi đúng tên những người đã nằm xuống và đưa các anh trở về trong vòng tay của gia đình, đồng đội và Tổ quốc.