Tạo vùng an toàn pháp lý cho báo cáo sự cố hàng không

Văn hóa an toàn hàng không

Trong lĩnh vực hàng không, nơi một sai sót nhỏ cũng có thể trở thành mắt xích dẫn tới sự cố nghiêm trọng, thậm chí tai nạn, việc tạo dựng môi trường đủ tin cậy để người trong cuộc sẵn sàng báo cáo sai sót, bất thường và nguy cơ cũng quan trọng không kém việc xác định, xử lý trách nhiệm khi sự việc xảy ra.

Đây chính là nền tảng của văn hóa an toàn hàng không - một nguyên tắc được áp dụng rộng rãi trong ngành hàng không thế giới. Theo đó, người lao động được khuyến khích báo cáo trung thực những sai sót không chủ ý mà không phải lo ngại bị trừng phạt.

Tuy nhiên, văn hóa an toàn hàng không không đồng nghĩa với việc “không ai phải chịu trách nhiệm”, bởi người cố tình vi phạm quy trình, gian dối, che giấu thông tin, phá hoại hoặc tắc trách nghiêm trọng vẫn phải bị xử lý. Điều văn hóa an toàn hàng không hướng tới là xác lập ranh giới giữa sai sót không chủ ý được báo cáo trung thực để phân tích, phòng ngừa với hành vi cố ý hoặc vi phạm nghiêm trọng cần phải chịu trách nhiệm, qua đó vừa duy trì kỷ luật an toàn, vừa không triệt tiêu động lực báo cáo.

Vấn đề là người nắm rõ nhất nguyên nhân, diễn biến sự việc nhiều khi cũng chính là người mắc lỗi. Nghịch lý có thể nảy sinh khi việc tự giác báo cáo kéo theo nguy cơ bị kỷ luật, mất việc, thậm chí thông tin do chính mình cung cấp được sử dụng để xem xét trách nhiệm pháp lý.

Liên minh châu Âu (EU) từ rất sớm đã đưa văn hóa an toàn hàng không từ nguyên tắc quản trị an toàn thành cơ chế pháp lý. Quy định (EU) số 376/2014 về báo cáo, phân tích và theo dõi các sự cố trong hàng không dân dụng đã xác định hoạt động báo cáo nhằm phòng ngừa tai nạn, sự cố thay vì tìm kiếm người để quy lỗi; người báo cáo hoặc được đề cập trong báo cáo được bảo vệ trước những bất lợi phát sinh từ thông tin cung cấp, trừ trường hợp cố ý hoặc sơ suất nghiêm trọng.

Đáng chú ý, châu Âu không đặt an toàn hàng không ra ngoài hệ thống tư pháp, mà tìm cách cân bằng giữa bảo đảm an toàn và thực thi công lý. Theo Tổ chức An toàn Hàng không châu Âu (EUROCONTROL), văn hóa an toàn hàng không đòi hỏi sự phối hợp giữa giới hàng không và tư pháp để phân biệt sai sót nghề nghiệp với hành vi cần xử lý hình sự.

Chính vì vậy, ngay từ năm 2007, EUROCONTROL đã thành lập Just Culture Task Force, tạo diễn đàn trao đổi giữa chuyên gia hàng không và giới tư pháp, tổ chức đào tạo cho chuyên gia hàng không, công tố viên, đồng thời xây dựng chính sách mẫu về điều tra, truy tố các hành vi liên quan đến tai nạn, sự cố hàng không.

Cách tiếp cận này giúp cơ quan tư pháp hiểu rõ hơn những yếu tố kỹ thuật, điều kiện khai thác đằng sau các quyết định của người làm hàng không, qua đó vừa không bỏ lọt hành vi cần xử lý, vừa không khiến người mắc sai sót nghề nghiệp nhưng chủ động, trung thực báo cáo e ngại cung cấp thông tin.

Tạo hành lang pháp lý để “dám báo cáo, dám nói thật”

Trong những năm qua, luật hàng không dân dụng Việt Nam đã từng bước thiết lập cơ chế báo cáo, thu thập, phân tích thông tin nhằm phòng ngừa sự cố, tai nạn. Tuy nhiên, hành lang pháp lý cho cơ chế báo cáo an toàn cần tiếp tục được hoàn thiện, nhất là các quy định về bảo vệ người chủ động, trung thực báo cáo sai sót; phân định trách nhiệm đối với những hành vi có bản chất, mức độ lỗi khác nhau; cũng như điều kiện, phạm vi tiếp cận và sử dụng dữ liệu báo cáo an toàn.

Nhìn rộng hơn, những năm gần đây, trong quá trình hoàn thiện thể chế, Nhà nước đã đặt ra yêu cầu xây dựng cơ chế bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Dù khác nhau về đối tượng, mục tiêu và điều kiện áp dụng, tinh thần này và văn hóa an toàn hàng không gặp nhau ở một điểm đáng chú ý về tư duy chính sách: pháp luật vừa phải đủ nghiêm để xử lý hành vi vi phạm, vừa cần phân định rõ tính chất, mức độ của từng hành vi, qua đó bảo đảm xử lý đúng trách nhiệm mà không làm giảm động lực chủ động báo cáo, cung cấp thông tin về sai sót, sự cố và nguy cơ mất an toàn.

Nếu trong quản lý nhà nước, điều cần khuyến khích là “dám nghĩ, dám làm” vì lợi ích chung, thì trong an toàn hàng không, điều cần khuyến khích là “dám báo cáo, dám nói thật” về sai sót của chính mình, để hệ thống có cơ hội nhận diện, khắc phục nguy cơ trước khi xảy ra hậu quả.

Từ cách tiếp cận này, trong quá trình hoàn thiện chính sách, pháp luật, cần nghiên cứu cơ chế bảo vệ có điều kiện đối với người chủ động, trung thực báo cáo sai sót an toàn hàng không; đồng thời phân định rõ sai sót nghề nghiệp vô ý với hành vi cố ý vi phạm, gian dối, che giấu hoặc vi phạm nghiêm trọng quy tắc an toàn. Việc chủ động, trung thực báo cáo cần được ghi nhận và bảo vệ phù hợp, nhưng không đồng nghĩa với đương nhiên được miễn trừ trách nhiệm.

Cùng với đó, cần xác định rõ điều kiện, phạm vi tiếp cận và sử dụng dữ liệu do người làm hàng không chủ động cung cấp, để thông tin được tạo ra với mục đích phòng ngừa rủi ro không trở thành lý do khiến người trong cuộc e ngại báo cáo. Đồng thời, sự bảo vệ phải có giới hạn rõ ràng, bảo đảm những hành vi cố ý vi phạm, gian dối, che giấu hoặc vi phạm nghiêm trọng quy tắc an toàn vẫn được xem xét, xử lý theo quy định.

Như vậy, “vùng an toàn” pháp lý trong báo cáo sự cố hàng không không phải là vùng miễn trách nhiệm. Điều cần hướng tới là một hành lang pháp lý đủ rõ để người mắc sai sót không chủ ý có động lực nói thật, người cố ý vi phạm không thể lợi dụng cơ chế bảo vệ, còn hệ thống có thêm cơ hội phát hiện và sửa lỗi để tránh xảy ra tai nạn.