Tạo sức bật cho xuất bản kỷ nguyên số

Đổi mới để thích ứng đa nền tảng

Xu hướng chuyển đổi số đã và đang diễn ra ở hầu hết nhà xuất bản (NXB), doanh nghiệp hoạt động trong ngành sách. Nhiều đơn vị đã số hóa toàn bộ quy trình sản xuất, từ quản lý bản thảo, biên tập trực tuyến, lưu trữ dữ liệu đến phát hành trên môi trường số.

Báo cáo Đoàn khảo sát của Ủy ban Văn hóa và Xã hội, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc NXB Tài nguyên - Môi trường và Bản đồ Việt Nam Lê Minh Hải cho biết, bằng nguồn lực tự thân, đơn vị đã tập trung đầu tư hạ tầng thiết bị công nghệ hiện đại, phát triển thành công nền tảng xuất bản và phát hành xuất bản phẩm điện tử, phần mềm biên tập sách đa phương tiện… Nhờ đó, năm 2019, NXB đã được cấp giấy phép hoạt động xuất bản - phát hành điện tử.

Hiện nay, NXB tập trung phát triển các xuất bản phẩm điện tử đáp ứng yêu cầu của thời kỳ chuyển đổi số và hội nhập; hoàn thiện và khai thác hiệu quả trang thương mại điện tử ebook; đẩy mạnh hoạt động xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử. Đáng chú ý, nền tảng phát hành trực tuyến Vnebook.vn không chỉ phục vụ hoạt động của NXB mà được xây dựng theo hướng mở, có khả năng hỗ trợ các đơn vị chưa đủ điều kiện đầu tư hạ tầng công nghệ, đồng thời tạo điều kiện cho các tổ chức, cá nhân tham gia phát hành sách trực tuyến.

Trong xu hướng chuyển đổi số và phát triển sản phẩm xuất bản phẩm điện tử, NXB Giáo dục Việt Nam đang khảo sát, nghiên cứu và từng bước triển khai, kiểm thử các mô hình xuất bản phẩm kết hợp công nghệ cho sản phẩm học tập, giảng dạy bằng tiếng Anh, Công nghệ...; ứng dụng công nghệ hiện đại để tạo những sản phẩm xuất bản mới, nhằm góp phần đáp ứng nhu cầu, yêu cầu đổi mới, nâng cao chất lượng giáo dục. Đồng thời, NXB tập trung xây dựng kế hoạch, triển khai xuất bản điện tử và phát hành điện tử từ sách giấy đã xuất bản những năm gần đây. NXB cũng đang hợp tác với các đối tác phát triển sách giáo khoa điện tử tương tác đáp ứng quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Nhận thấy vai trò của công nghệ đối với sự phát triển của thị trường, Giám đốc NXB Kim Đồng Bùi Tuấn Nghĩa cho biết, từ năm 2014, đơn vị đã đưa vào hoạt động Thư viện eBook Kim Đồng. Đến năm 2021, NXB mở rộng sang lĩnh vực sách nói thông qua hợp tác với Fonos và VoizFM. Một năm sau, ứng dụng đọc truyện tranh Kim Đồng Comics tiếp tục được ra mắt, đánh dấu bước chuyển từ xuất bản truyền thống sang hệ sinh thái đa nền tảng…

Đây cũng là xu hướng phát triển chung của ngành xuất bản trong bối cảnh ranh giới giữa xuất bản, công nghệ và truyền thông ngày càng thu hẹp.

Hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực

Mặc dù chuyển đổi số đã tạo ra những chuyển biến tích cực, nhưng nhìn ở quy mô toàn ngành, hệ sinh thái xuất bản số của Việt Nam vẫn còn ở giai đoạn đầu phát triển. Hạ tầng công nghệ chưa đồng đều; phần lớn đơn vị xuất bản có quy mô nhỏ, nguồn lực tài chính hạn chế nên khó đầu tư các nền tảng số hiện đại. Các nền tảng phát hành điện tử trong nước chưa đủ sức cạnh tranh với doanh nghiệp công nghệ xuyên biên giới vốn sở hữu nguồn lực tài chính, công nghệ và lượng người dùng rất lớn.

Lãnh đạo NXB Giáo dục Việt Nam cho biết, chi phí xây dựng hạ tầng số (trang thiết bị, nền tảng phần mềm, học liệu số) ban đầu quá lớn. Chưa kể việc đào tạo nguồn nhân lực, cũng như tuyển dụng bên ngoài đều có những hạn chế do mức lương chưa thu hút được đội ngũ có chất lượng cao.

Mặc dù NXB Kim Đồng đã sớm triển khai chuyển đổi số, phát triển xuất bản phẩm điện tử và các nền tảng số phục vụ bạn đọc, nhưng ông Bùi Tuấn Nghĩa thừa nhận, quá trình xây dựng hệ sinh thái xuất bản số đồng bộ, tích hợp giữa xuất bản truyền thống và xuất bản số gặp nhiều khó khăn. Bên cạnh đó, đội ngũ nhân lực chủ yếu được đào tạo và có kinh nghiệm trong lĩnh vực xuất bản sách in truyền thống; thiếu nguồn nhân lực có chuyên môn về công nghệ số, dữ liệu và vận hành các nền tảng.

Lãnh đạo NXB và Tạp chí Khoa học xã hội thông tin, dù đã được cấp phép hoạt động xuất bản điện tử và bước đầu triển khai số hóa xuất bản phẩm, tuy nhiên, số lượng xuất bản sách điện tử còn ít, việc phát hành sách điện tử chủ yếu là ở dạng miễn phí; đầu tư hạ tầng công nghệ, nhân lực và bảo vệ bản quyền số… còn hạn chế. Vì vậy, nhiều đơn vị kiến nghị Nhà nước có cơ chế, chính sách hỗ trợ chuyển đổi số trong lĩnh vực xuất bản, từ đầu tư hạ tầng, nền tảng công nghệ đến đào tạo nhân lực.

Ở khía cạnh khác, Phó Giám đốc Công ty Cổ phần Sách điện tử Waka Phùng Thị Như Quỳnh nhận xét, Luật Xuất bản năm 2012 được xây dựng trong bối cảnh xuất bản điện tử chưa phát triển mạnh như hiện nay nên một số quy định chưa theo kịp thực tiễn hoạt động xuất bản số. Thực tiễn cho thấy, khái niệm "xuất bản phẩm điện tử" đang được quy định chung chung, trong khi các sản phẩm điện tử có rất nhiều dạng khác nhau, cần có quy định cụ thể, phù hợp.

Các đơn vị làm sách đề nghị mở rộng phạm vi điều chỉnh với các loại hình xuất bản điện tử mới, hoàn thiện cơ chế bảo vệ bản quyền trên môi trường số, quy định rõ trách nhiệm của nền tảng phân phối nội dung số; đơn giản hóa điều kiện kinh doanh và chuyển đổi số thủ tục hành chính. Bên cạnh đó, xây dựng bộ tiêu chuẩn kỹ thuật cho các xuất bản phẩm điện tử, định mức kinh tế - kỹ thuật, khung nhuận bút... cho các định dạng của xuất bản phẩm điện tử...

Đội ngũ người làm sách kỳ vọng dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản khi được hoàn thiện và thông qua sẽ tạo lập hành lang pháp lý phù hợp với xu thế chuyển đổi số và sự phát triển của ngành công nghiệp nội dung số. Một khuôn khổ pháp lý đồng bộ, linh hoạt không chỉ bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước mà còn khơi thông nguồn lực, khuyến khích đổi mới, tạo nền tảng để ngành phát triển bền vững.