Tầm nhìn, bản sắc và kiên định

Đạo diễn ĐẶNG LÊ MINH TRÍ:
Bản sắc - chuẩn mực nghệ thuật - hệ sinh thái vận hành - năng lực lan tỏa

Từng trực tiếp tham gia dàn dựng và làm việc trong các liên hoan âm nhạc quốc tế, tôi cho rằng một liên hoan âm nhạc muốn đạt chuẩn quốc tế không đơn thuần được đánh giá bằng quy mô sân khấu hay số lượng nghệ sĩ tham gia. Điều cốt lõi nằm ở bốn tiêu chí nền tảng: bản sắc - chuẩn mực nghệ thuật - hệ sinh thái vận hành và năng lực lan tỏa văn hóa.

Trước hết là bản sắc, một liên hoan âm nhạc quốc tế không thể tồn tại nếu chỉ là “phiên bản mở rộng” của các show giải trí thông thường. Nó phải trả lời được câu hỏi: Liên hoan đại diện cho điều gì? Không gian văn hóa nào? Tinh thần âm nhạc nào? Và tiếng nói của quốc gia tổ chức nằm ở đâu trong bức tranh chung của âm nhạc khu vực và thế giới?

Trong quá trình tham gia đạo diễn Asia Song Festival - lễ hội âm nhạc châu Á quy mô lớn được tổ chức hàng năm vào mùa thu tại Hàn Quốc, tôi nhận thấy điểm rất rõ là Hàn Quốc không chỉ tổ chức một sân khấu ca nhạc, mà họ đang kể câu chuyện về một châu Á trẻ trung, năng động, hội nhập, trong đó K-Pop giữ vai trò trung tâm, đối thoại cởi mở với các nền âm nhạc khác trong khu vực. Chính điều đó giúp Asia Song Festival có “linh hồn”.

Về chuẩn mực nghệ thuật và sản xuất, một liên hoan âm nhạc quốc tế đòi hỏi tiêu chuẩn rất cao về âm nhạc, dàn dựng, âm thanh, ánh sáng, kịch bản sân khấu và trải nghiệm khán giả. Ở Asia Song Festival, mọi chi tiết từ cách lựa chọn nghệ sĩ, thứ tự biểu diễn, thời lượng mỗi tiết mục, cho tới việc phối hợp giữa nghệ sĩ các quốc gia khác nhau đều được tính toán kỹ lưỡng. Làm như vậy bảo đảm sự tôn trọng lẫn nhau giữa các nền văn hóa âm nhạc. Một liên hoan quốc tế đòi hỏi tư duy sản xuất công nghiệp, nơi nghệ thuật và kỹ thuật song hành trong một hệ thống kỷ luật cao.

Tiêu chí thứ ba là hệ sinh thái vận hành chuyên nghiệp. Liên hoan âm nhạc quốc tế không phải là một đêm diễn, mà là một cấu trúc phức hợp, từ ban tổ chức, đội ngũ sản xuất, truyền thông, đối tác quốc tế, cho tới khán giả, nhà tài trợ và chính quyền địa phương, tất cả vận hành như một “cỗ máy mềm”: kỷ luật nhưng vẫn linh hoạt, mỗi bộ phận hiểu rõ vai trò của mình và cùng hướng tới mục tiêu chung. Hệ sinh thái này giúp liên hoan không chỉ tồn tại trong vài ngày diễn ra sự kiện, mà kéo dài ảnh hưởng trước, trong, sau liên hoan.

Và cuối cùng là năng lực lan tỏa văn hóa. Một liên hoan âm nhạc quốc tế thành công là khi âm nhạc vượt ra khỏi sân khấu, đi vào đời sống xã hội, truyền thông, du lịch và ký ức cộng đồng. Các liên hoan âm nhạc quốc tế thành công không chỉ được nhớ đến bởi những màn trình diễn, mà bởi cách nó góp phần định hình hình ảnh văn hóa quốc gia tổ chức trong tâm trí khán giả nhiều nước. Đây là tiêu chí mà bất kỳ quốc gia nào muốn tổ chức liên hoan âm nhạc quốc tế cũng cần đặc biệt lưu tâm.

Nếu Việt Nam muốn tạo dựng một liên hoan âm nhạc quốc tế uy tín, dài lâu, điều quan trọng nhất, thậm chí mang tính quyết định, chính là tư duy xây dựng liên hoan như một chiến lược văn hóa dài hạn. Từ những gì tôi cùng ê-kíp của mình đã và đang triển khai, cũng như có dịp làm việc, quan sát ở nhiều mô hình quốc tế, các liên hoan âm nhạc uy tín đều được phát triển theo lộ trình nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ. Năm đầu có thể chưa hoàn hảo, nhưng bản sắc đã được xác lập. Năm sau tốt hơn năm trước, và mỗi mùa liên hoan bổ sung một lớp giá trị mới. Chúng ta cần trả lời rõ: Liên hoan âm nhạc này sẽ kể câu chuyện gì của Việt Nam với thế giới? Là cầu nối Đông Nam Á? Là sự giao thoa giữa truyền thống và đương đại? Là tiếng nói của một quốc gia yêu hòa bình, sáng tạo và hội nhập?

Điều thứ hai là sự kiên định về chất lượng và chuẩn mực. Một liên hoan âm nhạc quốc tế không thể thay đổi mục tiêu hay tiêu chí chỉ vì áp lực thương mại hay thị hiếu ngắn hạn. Nhiều liên hoan âm nhạc quốc tế kiên trì giữ chuẩn mực nghệ thuật và thương hiệu, dù phải đối mặt với rất nhiều thách thức về sản xuất, chi phí và truyền thông. Chính sự kiên định đó tạo nên niềm tin, mà niềm tin là nền móng của uy tín quốc tế.

Điều thứ ba là đầu tư vào con người và hệ thống. Việt Nam không thiếu nghệ sĩ tài năng hay khán giả yêu âm nhạc, nhưng để có một liên hoan âm nhạc quốc tế có thương hiệu, cần đội ngũ sản xuất, đạo diễn, giám đốc âm nhạc, kỹ sư âm thanh, ánh sáng, chuyên gia truyền thông, quản lý nghệ sĩ… được đào tạo bài bản theo chuẩn quốc tế. Liên hoan không thể “đi mượn” con người mỗi mùa, mà phải xây dựng một lực lượng nòng cốt phát triển cùng nó…

Cuối cùng, vai trò đồng hành của Nhà nước rất quan trọng, đặc biệt trong giai đoạn đầu, để tạo hành lang pháp lý, cơ chế hỗ trợ, và niềm tin chiến lược cho các bên tham gia; khẳng định sự ủng hộ, đồng hành mạnh mẽ, toàn diện cho phát triển công nghiệp văn hóa nói chung và phát triển thương hiệu liên hoan âm nhạc quốc tế nói riêng. Khi liên hoan đã định hình thương hiệu và hệ sinh thái, doanh nghiệp và xã hội sẽ tự nhiên nhập cuộc mạnh mẽ hơn.

Tóm lại, nếu Việt Nam muốn có một liên hoan âm nhạc quốc tế uy tín và bền vững, điều quan trọng nhất không nằm ở việc “làm cho hoành tráng”, mà “móng” phải chắc. Âm nhạc có sức sống rất dài, nhưng chỉ những liên hoan được nuôi dưỡng bằng tầm nhìn, bản sắc và sự kiên định mới có thể trở thành một phần của lịch sử văn hóa quốc gia.

Phụ trách điều hành Trung tâm Hỗ trợ phát triển tài năng điện ảnh (TPD) NGUYỄN HOÀNG PHƯƠNG:
Đào tạo, nuôi dưỡng thế hệ khán giả yêu điện ảnh

Mục đích chính của các liên hoan phim quốc tế là vinh danh các tác phẩm điện ảnh xuất sắc, tôn vinh các nhà làm phim, khuyến khích các tài năng mới và trình chiếu phim. Mỗi liên hoan phim quốc tế được coi là ngày hội, giúp giới làm phim và khán giả được sống trong bầu không khí điện ảnh, mở rộng phạm vi thưởng lãm những bộ phim chất lượng cao, tiêu chuẩn quốc tế, được tuyển chọn từ nhiều quốc gia. Khán giả được gặp gỡ, giao lưu trực tiếp với diễn viên và nhà làm phim, từ đó hiểu hơn lao động nghệ thuật phía sau màn ảnh.

Liên hoan phim cần mang lại lợi ích cho người làm phim và công chúng yêu điện ảnh; khiến người làm nghề tự hào về công việc của mình, được tiếp thêm động lực sáng tạo và công chúng ngày càng hiểu và yêu điện ảnh hơn. Liên hoan phim quốc tế cũng phải là nơi gieo mầm tài năng, nâng đỡ những nhà làm phim trẻ, tạo cho họ cơ hội làm phim, từ đó góp phần phát triển điện ảnh Việt Nam.

Tại Việt Nam, Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng (DANAFF) đang làm tốt điều này. Ra đời năm 2023, DANAFF hiện là liên hoan phim đầu tiên và duy nhất ở Việt Nam được tổ chức thường niên, với mục tiêu ngày càng phát triển một cách chuyên nghiệp, kết nối điện ảnh châu Á với thế giới.

Tuy nhiên, kinh nghiệm các nước cho thấy, một trong những yếu tổ quan trọng để xây dựng một liên hoan phim quốc tế uy tín và dài lâu là có đội ngũ khán giả trung thành, hiểu biết về điện ảnh, tiếp cận nhiều dòng phim khác nhau. Không chỉ được chiếu phim, được hợp tác, người làm phim còn rất quan tâm đến khán giả, đối tượng thụ hưởng sản phẩm họ làm ra. Vì vậy, liên hoan phim thu hút càng đông khán giả càng tốt.

Việt Nam nên có chiến lược phát triển khán giả, đưa điện ảnh vào học đường, giảng đường để học sinh, sinh viên được tiếp cận những bộ phim nghệ thuật, chất lượng cao, tiêu chuẩn quốc tế. Nuôi dưỡng thế hệ khán giả yêu thích điện ảnh cũng sẽ tạo cơ hội phát triển thị trường nội địa cho điện ảnh Việt Nam.

Thời gian qua, Viện Phim Việt Nam và Trung tâm Hỗ trợ phát triển tài năng điện ảnh (TPD) đã phối hợp tổ chức chương trình "Như trăng trong đêm", mang tới cho khán giả các tác phẩm điện ảnh Việt Nam kinh điển, có giá trị. Qua đó, góp phần tạo ra một lớp khán giả trung thành yêu điện ảnh. Chúng tôi nhận thấy, khán giả Việt Nam rất yêu điện ảnh, đặc biệt là điện ảnh Việt Nam, muốn được tiếp cận các bộ phim kinh điển của nước nhà. Đây là một lợi thế chúng ta có thể khai thác.

Những liên hoan phim hàng đầu thế giới cả về uy tín và lịch sử như Cannes (Pháp), Venice (Italy), Berlin (Đức)... chúng ta khó có thể vươn tới, nhưng ngay trong khu vực, chúng ta có thể học hỏi Liên hoan phim quốc tế Singapore, tổ chức bài bản, chuyên nghiệp, đa dạng hạng mục, đóng vai trò quan trọng thúc đẩy văn hóa điện ảnh và phát hiện các tài năng trẻ khu vực Đông Nam Á; khán giả luôn lấp đầy các phòng chiếu, họ sẵn sàng mua vé xem phim và giao lưu với các diễn viên, nhà làm phim. Đó là cách để từng bước xây dựng thương hiệu cho một liên hoan phim quốc tế của Việt Nam có bản sắc riêng và bền vững.

Nhà nghiên cứu mỹ thuật, họa sĩ TRANG THANH HIỀN:
Cởi mở đối với dòng chảy nghệ thuật toàn cầu

Từng tham gia các liên hoan nghệ thuật tại Đài Loan (Trung Quốc), Trung Quốc, Hàn Quốc, Malaysia, Thái Lan…, tôi cho rằng việc tổ chức một liên hoan mỹ thuật quốc tế có uy tín không chỉ là câu chuyện về quy mô hay hình thức, mà còn là tư duy, con người và sự cởi mở đối với dòng chảy nghệ thuật toàn cầu.

Để một liên hoan thực sự có chỗ đứng trên bản đồ mỹ thuật khu vực và thế giới, cần hội tụ nhiều điều kiện. Trước hết, yếu tố cốt lõi chính là đội ngũ giám tuyển. Một liên hoan mỹ thuật quốc tế không thể thiếu những giám tuyển có năng lực chuyên môn vững vàng, có tư duy cập nhật và đặc biệt là có mối liên hệ với đội ngũ giám tuyển quốc tế. Chính mối liên kết này sẽ tạo nền tảng để mời được các nghệ sĩ có tầm vóc, những gương mặt đại diện cho các khuynh hướng, trường phái và thực hành nghệ thuật đương đại trên thế giới. Giám tuyển không chỉ là người “chọn tác phẩm” mà còn là người kiến tạo diễn ngôn, định hình tinh thần của liên hoan, giúp sự kiện có tiếng nói riêng và vị thế học thuật rõ ràng.

Song song với đó, cần quan tâm, nuôi dưỡng đội ngũ nghệ sĩ trong nước. Một liên hoan quốc tế tổ chức tại Việt Nam không nên chỉ là “sân khấu” cho nghệ sĩ nước ngoài, mà cần trở thành không gian đối thoại bình đẳng, nơi nghệ sĩ Việt Nam được đặt trong bối cảnh so sánh, giao lưu và học hỏi. Đây chính là cơ hội để nghệ sĩ trong nước cọ xát với chuẩn mực quốc tế, từ đó nâng cao chất lượng sáng tác và mở rộng tư duy nghệ thuật.

Quan trọng hơn là cần có tư duy mở, chấp nhận các dòng chảy, trường phái, tư duy mới của nghệ thuật thế giới. Nghệ thuật đương đại không còn bị giới hạn trong tranh giá vẽ hay điêu khắc truyền thống, mà mở rộng sang sắp đặt, trình diễn, nghệ thuật đa phương tiện, nghệ thuật cộng đồng… Nếu không sẵn sàng đón nhận sự đa dạng đó, liên hoan sẽ rất khó tạo được sức hút và chiều sâu.

Trên thế giới có nhiều liên hoan mỹ thuật nổi tiếng và lâu đời, mỗi liên hoan thành công đều có lịch sử, triết lý và cách vận hành riêng. Điều quan trọng là chúng ta phải nghiên cứu, học hỏi một cách nghiêm túc, có chọn lọc, phù hợp với điều kiện văn hóa - xã hội Việt Nam. Thực tế, đã có những giám tuyển Việt Nam được đào tạo bài bản ở nước ngoài, khi trở về, họ mang theo tư duy mới và đã tổ chức được một số triển lãm có thông điệp hiện đại, cho thấy tiềm năng rất lớn nếu chúng ta có chiến lược dài hạn, trao cơ hội và tạo không gian cho họ phát triển.

Có thể dẫn chứng Hanoi Art Connecting, được Trường Đại học Mỹ thuật công nghiệp và Asia Art Link tổ chức đến lần thứ 7, đã trở thành một điểm hẹn thường niên, quy tụ khá nhiều nghệ sĩ thế giới, được giới chuyên môn đánh giá cao và tạo ra mạng lưới liên kết không chỉ giữa nghệ sĩ mà còn giữa các cộng đồng yêu nghệ thuật trong và ngoài nước, đặc biệt trong lĩnh vực nghệ thuật tạo hình. Mô hình này, nếu được phát triển và mở rộng, có thể trở thành nền tảng cho một liên hoan mỹ thuật quốc tế quy mô lớn hơn, đa dạng hơn về loại hình và có chiều sâu học thuật.

Bắt đầu từ những liên hoan nhỏ, làm thật chắc, tạo tiếng vang và từng bước làm quen với mô hình tổ chức quốc tế. Khi nền tảng đã đủ vững, liên hoan sẽ tự lớn lên cả về quy mô lẫn uy tín. Về lâu dài, việc tổ chức các liên hoan mỹ thuật quốc tế không chỉ góp phần định hình diện mạo mới cho mỹ thuật Việt Nam theo hướng tích cực, mà còn thúc đẩy giá trị kinh tế của mỹ thuật Việt Nam, kéo theo du lịch, giáo dục và giao lưu văn hóa. Đó không chỉ là lợi ích cho giới nghệ sĩ, mà cho cả đời sống văn hóa - sáng tạo của Việt Nam.