Tái thiết Gaza: Bước tiến mới - thách thức cũ!

Thế khó của cộng đồng quốc tế

Với 13 phiếu thuận, 2 phiếu trắng và không có nước nào phản đối, Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc (HĐBA LHQ) thông qua nghị quyết lịch sử về việc thành lập một lực lượng quốc tế tại Gaza nhằm khôi phục trật tự, bảo vệ dân thường và mở đường cho công cuộc viện trợ và tái thiết quy mô lớn tại vùng lãnh thổ này. Đây là bước tiến ngoại giao quan trọng, tạo ra nền tảng pháp lý và đồng thuận quốc tế để định hình tương lai một Gaza hậu chiến. Tuy vậy, những diễn biến ngay sau đó cho thấy tiến trình này nhiều khả năng sẽ bước vào giai đoạn đầy thử thách, khi Hamas lập tức tuyên bố bác bỏ các điều khoản của nghị quyết, đặc biệt là yêu cầu tổ chức này phải giải giáp.

Việc HĐBA đồng thuận thông qua kế hoạch đã được giới quan sát đánh giá là thắng lợi ngoại giao của Washington. Tổng thống Trump và đội ngũ ngoại giao Mỹ vận động mạnh mẽ để đạt được sự ủng hộ rộng rãi, trong đó có các nước Ảrập và Hồi giáo. Dù bỏ phiếu trắng, song Nga và Trung Quốc đã không sử dụng quyền phủ quyết, tạo điều kiện để nghị quyết được thông qua. Điều này phản ánh sự đồng thuận về nhu cầu cấp thiết khôi phục ổn định tại Gaza.

Tuy nhiên, thách thức mới lập tức xuất hiện: để triển khai kế hoạch, cộng đồng quốc tế phải thành lập một “Hội đồng Hòa bình” giám sát Gaza và điều động lực lượng tham gia Lực lượng Ổn định Quốc tế; nhiệm vụ của lực lượng này là duy trì an ninh trong bối cảnh xung đột tàn phá và cấu trúc các nhóm vũ trang còn phức tạp. Nhưng ngay khi Hamas tuyên bố bác bỏ giải giáp, nhiều quốc gia bày tỏ lo ngại về khả năng triển khai binh sĩ, vì không nước nào muốn đưa quân vào một khu vực vẫn còn nguy cơ giao tranh trực tiếp.

Giải giáp Hamas: Nhiệm vụ còn mơ hồ

Giải giáp Hamas luôn là điểm then chốt trong mọi đề xuất hòa bình liên quan đến Gaza, đồng thời là bước khó khăn nhất. Các bên tham gia đàm phán đến nay vẫn chưa thống nhất về định nghĩa “giải giáp”: đó là loại bỏ vũ khí hạng nặng, hay gồm cả súng bộ binh của các tay súng? Việc giám sát do ai chịu trách nhiệm? Thời điểm, cách thức và tiêu chuẩn kiểm chứng ra sao?

Israel tuyên bố đã phá hủy khoảng 40% mạng lưới đường hầm quân sự của Hamas sau các chiến dịch quân sự trước đây. Dù vậy, phần còn lại vẫn đủ lớn để tổ chức này cất giấu lượng lớn vũ khí, gây khó khăn cho mọi nỗ lực kiểm soát. Mặt khác, việc tách biệt lực lượng chiến binh khỏi dân thường gần như bất khả thi, bởi các tay súng Hamas có khả năng hòa vào cộng đồng một cách dễ dàng.

Điều này khiến các nước dự định tham gia lực lượng ổn định quốc tế lo ngại. Không ai muốn phải tiến hành chiến dịch truy quét từng nhóm vũ trang nhỏ lẻ trong một môi trường đô thị chật hẹp và nhiều rủi ro. Nói cách khác, không thể có tiến trình tái thiết thực chất nếu không xử lý được vấn đề cốt lõi: sự hiện diện vũ trang và cấu trúc quyền lực của Hamas tại Gaza.

Sự trở lại của Hamas sau chiến sự

Từ khi kế hoạch hòa bình có hiệu lực và Israel rút quân khỏi một số khu vực trong 5 tuần qua, Hamas đã nhanh chóng gia tăng ảnh hưởng. Nhiều bằng chứng cho thấy tổ chức này đã trở lại đảm nhiệm vai trò duy trì an ninh cục bộ và trật tự xã hội. Theo một khảo sát dư luận gần đây - dù cần thận trọng đánh giá mức độ chính xác - Hamas dường như đang phục hồi mức độ ủng hộ trong dân chúng Gaza. Lý do đơn giản: khi các cơ quan quản lý khác chưa hình thành, họ là lực lượng duy nhất hiện diện để duy trì kiểm soát và ngăn chặn nạn cướp bóc sau chiến tranh.

Điều này gây ra bài toán nan giải cho cộng đồng quốc tế; muốn triển khai các giai đoạn tiếp theo của kế hoạch, Gaza phải ở trong tình trạng ổn định về an ninh, nhưng sự ổn định này lại đang do một lực lượng có tính quân sự cao và từ chối giải giáp nắm giữ; nếu tình trạng này tiếp diễn, mọi nỗ lực lập chính quyền lâm thời hay khôi phục dịch vụ công đều có nguy cơ đổ vỡ.

Vai trò của các quốc gia Ảrập và Hồi giáo

Một số quốc gia Ảrập và Hồi giáo, bao gồm Indonesia, Thổ Nhĩ Kỳ, Qatar và Ai Cập được kỳ vọng đóng vai trò trung tâm trong việc bảo đảm an ninh và hỗ trợ giai đoạn chuyển tiếp ở Gaza. Tuy nhiên, việc tham gia vào nhiệm vụ giải giáp Hamas đặt họ trước những rủi ro chính trị và quân sự đáng kể. Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn liên quan tới vị thế của Hamas trong lòng một bộ phận người Palestine và ý thức hệ của nhiều cộng đồng Hồi giáo.

Nếu các quốc gia này không sẵn sàng đảm nhận nhiệm vụ khó nhất trong kế hoạch - kiểm soát và giải giáp các nhóm vũ trang - Israel có khả năng sẽ quay lại Gaza. Đại sứ Israel tại Liên Hợp Quốc, ông Danny Danon, thậm chí cảnh báo rằng Israel “sẽ thể hiện quyết tâm tương tự như khi đưa con tin về nước” trong việc buộc Hamas phải giải giáp. Điều này khiến nguy cơ giao tranh bùng phát trở lại vẫn hiện hữu, kéo theo hệ quả nặng nề cho dân thường Palestine.

Mâu thuẫn về tương lai nhà nước Palestine

Một trong những lý do chính khiến Hamas bác bỏ nghị quyết của HĐBA là tổ chức này cho rằng kế hoạch không bảo đảm rõ ràng việc thành lập một nhà nước Palestine trong tương lai; đây cũng là mối lo ngại của nhiều quốc gia trước khi họ quyết định bỏ phiếu thuận.

Nghị quyết của LHQ chỉ nói rằng nếu tất cả các giai đoạn khác được thực thi trọn vẹn, “có thể cuối cùng hình thành điều kiện để hướng tới con đường khả thi cho quyền tự quyết và nhà nước Palestine”. Ngôn ngữ này mang tính mở và phụ thuộc vào diễn biến thực tế, khiến Hamas cho rằng cam kết về nhà nước độc lập chưa đủ rõ ràng.

Ở chiều ngược lại, nội bộ Israel cũng không đồng thuận về viễn cảnh hai nhà nước. Thủ tướng Benjamin Netanyahu nhiều lần khẳng định lập trường phản đối việc thành lập nhà nước Palestine “trên bất kỳ phần lãnh thổ nào”; điều này đặt ra thách thức lớn cho giải pháp chính trị dài hạn, bởi tiến trình hòa bình sẽ khó đạt được sự bền vững nếu không giải quyết bài toán chủ quyền.

Tiến trình chông gai

Tiến trình hòa bình Gaza đứng trước những lựa chọn khó khăn. Hamas từ chối giải giáp khiến cộng đồng quốc tế khó triển khai lực lượng; Israel tuyên bố sẵn sàng quay lại Gaza nếu an ninh không được bảo đảm; các nước Ảrập - Hồi giáo do dự trong việc tham gia các nhiệm vụ rủi ro; còn vấn đề nhà nước Palestine vẫn treo lơ lửng.

Tuy nhiên, việc HĐBA thông qua kế hoạch hòa bình cũng cho thấy lần đầu tiên sau nhiều năm, có sự đồng thuận tương đối lớn giữa các bên liên quan về nhu cầu xây dựng một Gaza ổn định, không còn chiến sự và có tương lai phát triển bền vững. Dù vậy, để biến cam kết thành hành động, điều kiện tiên quyết vẫn là thay đổi cấu trúc quyền lực hiện hữu.

Việc tái thiết Gaza, dù đầy khó khăn, là chìa khóa để người dân nơi đây có thể bước ra khỏi vòng xoáy xung đột và bất ổn. Nhưng điều đó không thể xảy ra nếu các nhóm vũ trang tiếp tục duy trì sức mạnh và kiểm soát thực địa. Khi Hamas từ chối giải giáp, các bên tham gia tiến trình hòa bình buộc phải đối mặt với câu hỏi chiến lược: ai sẽ đảm nhận vai trò bảo đảm an ninh, và bằng cách nào để mở ra một chương mới cho Gaza?

Con đường phía trước có thể còn dài và nhiều thách thức. Nhưng trong bối cảnh người dân Gaza đang đứng trước nhu cầu cấp thiết về an ninh, cứu trợ và tái thiết, việc tìm ra giải pháp ổn định và bền vững cho khu vực này không chỉ là vấn đề chính trị, mà còn là trách nhiệm đạo đức của cộng đồng quốc tế.