Tại sao bầu cử giữa kỳ quan trọng với nước Mỹ và thế giới?

Ngày 3/11, cử tri Mỹ sẽ tham gia cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ để lựa chọn toàn bộ 435 thành viên Hạ viện, 35 trong tổng số 100 thượng nghị sĩ, cùng các thống đốc bang và nhiều vị trí trong chính quyền địa phương. Hàng triệu người Mỹ đã bỏ phiếu sớm, với gần 40 triệu phiếu bầu trực tiếp và qua thư được ghi nhận tính đến ngày 29/10, theo NBC News.

Hiện đảng Cộng hòa nắm đa số sít sao tại Hạ viện với 218 ghế, so với 214 ghế của đảng Dân chủ. Để giành quyền kiểm soát cơ quan này, đảng Dân chủ cần tăng ròng ít nhất 4 ghế. Tại Thượng viện, đảng Cộng hòa đang chiếm ưu thế với tỷ lệ 53-47, đồng nghĩa đảng Dân chủ cũng cần giành thêm ròng 4 ghế để đạt thế đa số.

Trong bối cảnh lạm phát, chi phí sinh hoạt, chính sách nhập cư và cuộc chiến tại Iran đang trở thành những vấn đề được cử tri đặc biệt quan tâm, cuộc bầu cử được xem là phép thử quan trọng đối với mức độ tín nhiệm dành cho Tổng thống Trump và đảng Cộng hòa.

Tác động đến cán cân quyền lực tại Washington

Theo các chuyên gia chính trị được Channel News Asia (CNA) phỏng vấn, kết quả bầu cử giữa nhiệm kỳ sẽ tác động trực tiếp đến khả năng triển khai chương trình nghị sự của Nhà Trắng, cũng như định hướng chính sách kinh tế, thương mại và đối ngoại của Washington.

Hệ thống chính trị Mỹ được tổ chức theo nguyên tắc phân chia quyền lực giữa ba nhánh: lập pháp, hành pháp và tư pháp. Trong đó, Quốc hội là cơ quan lập pháp, đồng thời thực hiện chức năng giám sát và kiểm soát quyền lực của nhánh hành pháp do Tổng thống đứng đầu.

Phó Giáo sư Chong Ja Ian, thuộc Khoa Khoa học Chính trị, Đại học Quốc gia Singapore (NUS), cho biết Quốc hội Mỹ có nhiều công cụ để kiềm chế quyền lực hành pháp, trong đó rõ ràng nhất là quyền kiểm soát ngân sách.

Quốc hội còn có thẩm quyền triệu tập các quan chức chính quyền đến điều trần và yêu cầu họ khai báo dưới lời tuyên thệ. Riêng Thượng viện có quyền phê chuẩn hoặc bác bỏ các đề cử nhân sự cấp cao, bao gồm thành viên nội các, thẩm phán liên bang và nhiều vị trí quan trọng khác.

Theo ông Chong, nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Hạ viện, họ sẽ có khả năng nhất định trong việc hạn chế các chính sách của chính quyền Trump. Khả năng này sẽ tăng đáng kể nếu đảng Dân chủ đồng thời kiểm soát Thượng viện.

Giáo sư Elvin Lim, chuyên gia khoa học chính trị và Hiệu trưởng Trường Nghiên cứu Tích hợp thuộc Đại học Quản lý Singapore (SMU), nhận định cuộc bầu cử mang ý nghĩa khác nhau đối với hai chính đảng.

“Đối với đảng Cộng hòa, đó là khả năng điều hành đất nước trong hai năm cuối nhiệm kỳ của ông Trump. Đối với đảng Dân chủ, đó là khả năng kiểm soát quyền lực của ông”, ông Lim nhấn mạnh.

Theo chuyên gia này, Hạ viện đặc biệt quan trọng bởi ba quyền hạn: quyền quyết định về ngân sách, quyền điều tra và giám sát, cùng quyền khởi xướng thủ tục luận tội Tổng thống. Việc kiểm soát Hạ viện có thể cho phép đảng Dân chủ gây sức ép đối với các dự luật chi tiêu, mở các cuộc điều tra về hoạt động của chính quyền và yêu cầu các quan chức Nhà Trắng giải trình trước Quốc hội. Tuy nhiên, mức độ tác động thực tế còn phụ thuộc vào quyết tâm chính trị của hai đảng và khả năng đạt được thỏa hiệp trong những vấn đề then chốt.

Tác động đến chương trình nghị sự của Tổng thống Trump

Theo ông Kevin Chen, nghiên cứu viên thuộc Chương trình Mỹ tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam (RSIS), Đại học Công nghệ Nanyang, việc đảng Cộng hòa mất quyền kiểm soát một hoặc cả hai viện Quốc hội sẽ ảnh hưởng bất lợi đến khả năng thực hiện chương trình nghị sự của Tổng thống Trump.

Nếu đảng Dân chủ kiểm soát Hạ viện, họ có thể sử dụng quyền giám sát ngân sách và tổ chức các phiên điều trần để xem xét kỹ lưỡng hơn chính sách đối ngoại của Nhà Trắng. Trong trường hợp giành được Thượng viện, đảng Dân chủ còn có thể ngăn chặn việc phê chuẩn các nhân sự an ninh quốc gia do Tổng thống đề cử.

Dù vậy, ông Chen lưu ý rằng Tổng thống Trump vẫn sở hữu những công cụ quyền lực đáng kể, đặc biệt trong lĩnh vực đối ngoại, sử dụng lực lượng quân sự và chính sách thuế quan. Tổng thống cũng có thể sử dụng các sắc lệnh hành pháp để thúc đẩy một số chính sách mà không cần Quốc hội thông qua luật mới.

Một ví dụ gây tranh cãi gần đây là quyết định mua khí đốt của Nga. Các nghị sĩ thuộc cả hai đảng đã gửi thư phản đối, cho rằng thỏa thuận này có thể tạo thêm nguồn thu cho cuộc chiến tại Ukraine, trong khi không mang lại lợi ích thiết thực cho người dân Mỹ.

Cuộc chiến tại Iran cũng đang trở thành một trong những vấn đề đối ngoại có tác động lớn đến cuộc bầu cử. Theo ông Chen, đây là cuộc xung đột không nhận được sự ủng hộ rộng rãi của công chúng Mỹ. Nếu đảng Dân chủ kiểm soát một trong hai viện Quốc hội, họ có thể sử dụng quyền quyết định ngân sách quốc phòng để gây sức ép buộc Tổng thống Trump chấm dứt hoặc thu hẹp các hoạt động quân sự.

Hạ viện do đảng Dân chủ kiểm soát cũng có khả năng phản đối mạnh mẽ hơn các kế hoạch áp thuế của Nhà Trắng, dù cơ sở pháp lý và thủ tục áp dụng thuế quan có thể khiến việc đảo ngược chính sách trở nên phức tạp.

Theo Phó Giáo sư Chong Ja Ian, bầu cử giữa nhiệm kỳ từ lâu được xem là thước đo mức độ tín nhiệm đối với Tổng thống đương nhiệm, bất kể đảng nào đang kiểm soát Nhà Trắng.

Vì vậy, kết quả ngày 3/11 không chỉ phản ánh lựa chọn của cử tri đối với các ứng cử viên Quốc hội mà còn thể hiện sự đánh giá của công chúng về hiệu quả điều hành của chính quyền Trump trong nửa đầu nhiệm kỳ.

Bầu cử Mỹ có ý nghĩa gì với châu Á?

Kết quả bầu cử giữa nhiệm kỳ không chỉ có ý nghĩa đối với chính trị nội bộ Mỹ mà còn tác động đến các đối tác thương mại và an ninh của Washington, đặc biệt tại châu Á. Theo đó, cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ có thể làm thay đổi những giới hạn đối với hành động của Washington nhiều hơn là thay đổi hoàn toàn định hướng chính sách

Đầu năm nay, Tòa án Tối cao Mỹ đã phán quyết Tổng thống Trump vượt quá thẩm quyền khi sử dụng Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) để áp dụng các mức thuế quan toàn cầu trên diện rộng. Sau phán quyết, chính quyền Trump chuyển sang sử dụng các cuộc điều tra liên quan đến lao động cưỡng bức làm cơ sở áp thuế đối với hàng hóa từ các quốc gia khác. Singapore hiện phải chịu mức thuế 12,5% đối với một số mặt hàng xuất khẩu sang Mỹ.

Theo Giáo sư Lim, một Quốc hội do đảng Dân chủ kiểm soát có thể tăng cường giám sát và phản đối các biện pháp thuế quan này. Tuy nhiên, việc đảo ngược chính sách không dễ dàng, bởi Tổng thống có quyền phủ quyết các dự luật và Quốc hội cần đa số hai phần ba tại mỗi viện để bác bỏ quyền phủ quyết đó.

Đối với nền kinh tế phụ thuộc lớn vào thương mại quốc tế như Singapore và các nước châu Á, kết quả có thể không nhất thiết là thuế quan thấp hơn, mà là sự gia tăng bất ổn về pháp lý và chính trị.

Phó Giáo sư Chong cũng cho rằng Quốc hội do đảng Dân chủ kiểm soát có thể làm giảm, nhưng khó loại bỏ hoàn toàn, những biến động trong chính sách đối ngoại và thương mại của Mỹ. Điều này có thể góp phần hạn chế phần nào những biến động về giá năng lượng và chuỗi cung ứng đang tác động đến các nền kinh tế châu Á.

Đối với Trung Quốc, Giáo sư Lim cho rằng quan điểm cứng rắn với Bắc Kinh hiện nhận được sự đồng thuận tương đối rộng rãi của cả hai đảng tại Mỹ. Vì vậy, nếu đảng Dân chủ kiểm soát Quốc hội, chính sách đối với Trung Quốc nhiều khả năng sẽ không mềm mỏng hơn, thậm chí có thể cứng rắn hơn trong một số lĩnh vực.

Trong vấn đề Trung Đông, Quốc hội Mỹ đã thể hiện sự phản đối đối với một số quyết định của Nhà Trắng. Tháng 6 vừa qua, cả hai viện Quốc hội đã bỏ phiếu thông qua một nghị quyết về quyền hạn chiến tranh, yêu cầu Tổng thống Trump chấm dứt hành động quân sự chống Iran. Theo Giáo sư Lim, đây là lần đầu tiên một diễn biến như vậy xảy ra kể từ khi Đạo luật Quyền hạn Chiến tranh được thông qua năm 1973. Dù nghị quyết chủ yếu mang ý nghĩa biểu tượng, việc đảng Dân chủ kiểm soát Hạ viện có thể tạo ra những công cụ gây sức ép thực chất hơn, đặc biệt thông qua việc phân bổ ngân sách chiến tranh.

Theo chuyên gia này, sự kiểm soát chặt chẽ hơn của Quốc hội đối với quyền sử dụng lực lượng quân sự của Tổng thống có thể góp phần tạo ra môi trường dễ dự đoán hơn cho thị trường tài chính và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Như vậy, cuộc bầu cử ngày 3/11 không đơn thuần là cuộc cạnh tranh giữa hai đảng để giành quyền kiểm soát Quốc hội. Kết quả sẽ quyết định mức độ tự do hành động của Tổng thống Trump trong hai năm cuối nhiệm kỳ, khả năng Quốc hội thực hiện vai trò kiểm soát quyền lực hành pháp, cũng như triển vọng điều chỉnh chính sách của Washington trong một giai đoạn quốc tế đầy biến động.

Đối với các đối tác của Mỹ, đặc biệt tại châu Á, cuộc bầu cử còn là yếu tố quan trọng định hình mức độ ổn định và khả năng dự đoán của chính sách thương mại, an ninh và đối ngoại Mỹ trong những năm tới.