Sống rồi mới viết (Phần cuối)
*
Vậy thì vấn đề là phải sống trong cuộc sống, sống với tất cả “những chi tiết vụn vặt của cuộc sống đang chảy trôi” như cách nói của Dostoyevsky kia. Nghĩa là làm cho cuộc sống tràn đầy trong mình bằng cách sống trong lòng cuộc sống, đau khổ sung sướng, suy ngẫm trong các sự kiện của cuộc sống, bằng việc trực tiếp tham dự vào cuộc sống. Nghĩa là để cuộc sống tràn vào mình tự nhiên như mưa lâu thấm đất, được hình dung như là mở tất cả các luân xa, nói theo ngôn ngữ nhà Phật, khai thông tất cả các giác quan và nhận biết để cuộc sống tràn vào anh. Tràn vào thế giới bên trong của anh. Chứ không phải là lang thang đây đó, tạo nên vốn sống bằng cái hình thức nhân tạo là lăm lăm trong tay cây bút và cuốn sổ như một nhà ghi chép chuyên nghiệp hoặc như một tên mật thám của cuộc đời, như cách nói của Paustovsky. Về điểm này, Nguyên Hồng có một ý tưởng rất hay. Thấy ông viết tiểu thuyết trường thiên Cửa biển, Bùi Bình Thi hỏi: Bí quyết viết dài là gì? Tác giả Bỉ vỏ đáp: Là Sống Kỹ! Chà, Sống Kỹ, một mệnh để ngắn gọn mà sâu xa mà chắc nịch!
*
 Tần tảo Ảnh: Nguyễn Quang Tuấn |
G. Marquez nói: Tôi có thể chứng minh từng câu từng chữ từng đoạn văn này nọ trong sách của tôi bắt nguồn từ đâu trong cuộc đời tôi. Đọc truyện, tiểu thuyết Tô Đức Chiêu, ở một vài chương đoạn, như được nghe ông kể chuyện về công việc làm ăn ở vùng đồng quê mà mê quá, mà có cảm tưởng điều nọ được chứng minh.
Thế đó, chỉ đơn thuần là một việc đi cày thôi, vậy mà khéo ra, cũng như chiêu cao cường nhất trong võ thuật là vô chiêu, lại có thể bắt được chú chạch to đùng ẩn mình trong đất ẩm từ lúc gặt kia. Ông kể. Giậm có ba loại. Giậm nhất nan nhỏ, mắt mau. Giậm nhì, mắt thưa hơn tí chút. Còn giậm cua thì nan to, chủ yếu để bắt cua. Chà! Đặt cái giậm xuống đoạn ruộng gần bờ rồi bắt đầu dập mõ giậm từ bờ cỏ ra. Mõ giậm làm bằng tre cái, vì tre cái rỗng ruột và nhẹ. Tay cầm cần, chân đặt lên mõ dập mạnh, nước ập vào lòng mõ rồi vọt ra, phát thành tiếng ộp ộp. Cua đang nấp ở bờ cỏ, nghe thấy, sợ hãi lổm ngổm bò ra là lọt hết vào giậm. Cũng có khi dùng giậm để cào ao. Muốn cào ao trước hết cho trâu đùa khuấy đục lên. Nước đục tôm tép mới nổi hết. Thôi thì chỉ sợ không có sức mà súc! Sau tôm tép là đến cá diếc. Trời! Thật là thú vị được nghe ông tả những buổi cào sông đông vui nhộn nhịp bóng hình, âm thanh, tiếng người tiếng cò tiếng vịt giời. Vịt giời về buổi hoàng hôn, một đàn cả ngàn con bay theo đội hình mũi tên với dải đuôi dài, như một dòng thác van vát dốc đổ ào ào về phía hạ lưu, rộn ràng những tiếng kêu hợp đoàn hai âm tiết một. Bây giờ mới là lúc đàn cò đi ăn ở những thung xa trở về. Trong chốc lát, khu đồng sáng trắng lên vì cả trăm cánh cò phất. Tiếng cò kêu nghe thương nhớ và nôn nức, hòa với tiếng róc rách của dòng nước từ các đồng triều cao trút xuống lòng sông. Trên mặt sông, như đã có lời hẹn ước, cùng những con chim nước, người đã đổ ra từ lúc nào, bắt đầu khúc khai mở một hoạt cảnh hội hè.
*
Thế đó! Nhưng mà nói nhà văn viết bằng trải nghiệm sống trực tiếp của mình thì giải thích thế nào về quan hệ giữa Vũ Trọng Phụng và các sáng tác của ông đây?
Vũ Trọng Phụng, tác giả của tiểu thuyết Số đỏ, Giông tố bất hủ và các phóng sự Cơm thầy cơm cô, Làm đĩ, Kỹ nghệ lấy Tây, Cạm bẫy người, Lục sì... chỉ nghe nhan đề đã thấy chát chúa, rùng mình, vậy mà nhân thân hóa ra lại là một con người bản tính rất hiền lành, rụt rè, trung hậu, thậm chí thủ tín và giữ lễ như một nhà nho tự trọng, một nhà đạo đức chính tông. Ngọc Giao, bạn đồng nghiệp cùng thời với nhà văn tầm cỡ này, kể: Vũ Trọng Phụng rất thích đàn nguyệt. Giữa đám đông ồn ào tranh luận, ông thường hay ngồi im một góc, gẩy bản Vọng cổ hoài lang. Cái con người không biết đến người đàn bà thứ hai ngoài vợ mình, lại viết rất kỹ về đề tài đĩ điếm. Viết cả loạt truyện ngắn, truyện dài về “tình trường”, nhưng con người nhà văn này lại rất ngây thơ về tình riêng: Đi hỏi vợ rồi mà chưa hề gặp gỡ trò chuyện với vợ chưa cưới. Ấy thế! Cái ông nhà văn viết rất hay về trò đỏ đen, cờ bạc bịp, rốt cuộc lại là anh đàn ông đến tam cúc cũng không biết chơi kết tốt đen tốt đỏ thì hỏi có lạ không?
Pièrre Assouline, chủ báo Lire nước Pháp, nói: mỗi cuốn sách là một bí mật. Vậy bí mật của Vũ Trong Phụng nằm ở chỗ nào đây?
Nhà văn Ngọc Giao kể: để viết Lục sì, Kỹ nghệ lấy Tây, Làm đĩ, Vũ Trọng Phụng đã lăn lộn đến mấy ổ lầu xanh ở ngõ Hàng Mành, ngõ Hàng Hương, Cống Đục, Cống Chèo, Hàng Lược. Rồi đi Sơn Tây, Đáp Cầu, nơi có nhiều trại lính Tây, để tìm hiểu các bà lấy Tây. Để viết Cơm thầy cơm cô, nhà văn họ Vũ đã ăn mặc như một người làm công bình thường, hàng ngày chan hòa trò chuyện với những con sen, thằng nhỏ ở các vòi máy nước công cộng, nghe họ nói về các ông chủ bà chủ của mình. Chơi với viên đội Tây người đảo Corse tên là Mác, trùm “đội con gái”, chuyện đi bắt “gái ăn sương”, nghe ông này kể chuyện, được ông dẫn đi “thực tế”, nhờ vậy mà nhà văn có hiểu biết để viết nên thiên phóng sự Lục sì.
Vậy bí mật ở đây là gì? Là Vũ Trọng Phụng đã chủ động tạo nên chất liệu sống bằng cách tự quan sát, nghe ngóng tiếp nhận và lặn lội vào cuộc sống với tinh thần nhập cuộc hết mình, thậm chí táo bạo và gan góc. Táo bạo và gan góc lắm, vì không hề hiểu biết gì về cờ bạc mà Vũ Trọng Phụng dám cả gan mạo hiểm đi vào các sòng bạc của Cả Vê, Hai Mơ, Ba Sinh - ba tên cầm đầu các sòng bạc Hà Nội thời bấy giờ, la cà đây đó, hỏi han tọc mạch với ý đồ sẽ lật tẩy các mánh khóe gian giảo của bọn cờ bạc bịp ở thế giới đỏ đen này. Và khi bị bọn chủ sòng dọa dẫm thì ngẩng cao đầu đáp trả: “Tôi thích viết, tôi cần viết. Chết vì nghề cũng được!” Nghĩa là đầy khí phách sinh tử. Nghĩa là có thể chết cho mục đích tự thân của tác phẩm như Karl Marx đã từng nói.
Tất nhiên bí mật ở đây còn là cùng với cảm nhận sứ mệnh cao cả của văn chương, cùng với một thái độ dũng cảm, còn là sự trợ lực của sức tưởng tượng thiên phú, tài năng ngôn ngữ và học vấn của nhà văn.
*
Đến đây, tôi có cảm giác đã gặp Rolland Barth. Định nghĩa tiểu thuyết của tác giả cuốn Độ không của lối viết này, được tôi hiểu và tóm tắt như sau: tiểu thuyết là kiểu hình chiếu phẳng của một thế giới cong và nối liền. Mục đích của tiểu thuyết là lịch sử kể lại, là tha hóa các sự kiện. Thủ đoạn của tiểu thuyết là tạo ra một cái giả như thật, đồng thời tự tố cáo mình là giả. Vì nghệ thuật là thỏa ước ràng buộc nhà văn và xã hội nên tiểu thuyết là nơi nhà văn cắt nghĩa thế giới theo ý đồ của mình mà lại làm ra vẻ vô tư.
So chiếu với lý thuyết của nhà lý luận này thì thấy Vũ Trọng Phụng chẳng những là một tấm gương dấn thân vào đời sống mà còn thật sự là một tài năng văn học thiên bẩm. Viết Kỹ nghệ lấy Tây, ông chỉ nghe một lão hảo hán ở ngõ Sầm Công kể lại vài đêm câu chuyện bên khay bàn đèn, rồi sau đó mới đi thực tế vài ba địa điểm. Viết Cạm bẫy người, thoạt đầu ông nhà văn họ Vũ chỉ nghe một công tử phá gia chi tử kể chuyện có nửa ngày, rồi sau đó lấy cảm hứng, đi sưu tầm tư liệu tiếp ở các sòng bạc. Còn Cơm thầy cơm cô, thiên phóng sự đặc sắc, khởi nguồn cũng chỉ là những lượm lặt từ những câu chuyện đùa cợt của mấy dân nghiện oặt xà lai. Người tù được tha là bắt nguồn từ thiên hồi ký của một chính trị phạm bị lưu đầy ở Côn Đảo, do một tù nhân khác thuật lại. Vũ Trọng Phụng vừa hút thuốc lào, vừa ôm ngực ho sù sụ, vừa nghe người tù này kể. Vậy mà chỉ hai tháng sau nhà văn đã tìm người kể chuyện, trịnh trọng đưa cho ông ta xem bản thảo cuốn sách dày hơn 300 trang. Và người nọ đọc xong đã ôm lấy cái thân xác gầy gò của nhà văn mà thốt kêu: “Thực là một thiên tài! Một thiên tài!”
Từ cuộc sống có thật ngoài đời đến thế giới nghệ thuật; từ sự kiện đến sự tha hóa; từ cái thật ở đời đến việc tạo ra cái giả như thật trong văn; vừa cắt nghĩa thế giới một cách có ý đồ mà lại tỏ ra vô tư khách quan. Tạm gọi đó là lộ trình của R. Barth. Để sau cùng tác phẩm ra đời! Tất cả là nhờ thiên tài Vũ Trọng Phụng, người có một khả năng kinh tưởng và tạo tác mạnh phi thường do Trời phú cho, như đánh giá của nhà văn cùng thời Ngọc Giao.
*
Tự trang bị cho mình lý luận và thực tiễn sáng tác như vậy nên đọc một mạch hết tiểu thuyết SBC là săn bắt chuột của Hồ Anh Thái xong, tôi liền thở phào, khoan khoái, chỉ nói về nghề văn thôi, từ cuốn sách này cũng đã thấy điều đáng nói, đầu tiên là khái niệm sống đã được mở rộng đường biên ra rất nhiều. Nhà văn là người sống nhiều hơn người khác. Nếu đó là hệ luận rút ra từ một câu nói vô tình của Nguyễn Tuân khi khen ngợi Nguyên Hồng, thì Hồ Anh Thái với cuốn tiểu thuyết này đã sống nhiều hơn tôi hai lần. Anh sống với thế giới tưởng tượng của mình, một thế giới có cơ sở hiện thực là cuộc sống đầy những yếu tố bất thường, nghịch dị đương thời hôm nay.
Nói rõ hơn, cuốn sách dựng nên một câu chuyện giả tưởng mà ăm ắp sự sống hôm nay. Và đó chính là cái lý do khiến người đọc bị cuốn vào, bị mê đi suốt 343 trang sách không mảy may bị sa sút về sự cường thịnh dạt dào. Không có cuộc đời, không có một bản lĩnh văn hóa, tài năng thiên biến và rung động sâu sa về cái đẹp, khó mà viết được như thế! Nói điều này tôi không chỉ giới hạn tình cảm của mình với riêng các cuốn sách của Hồ Anh Thái viết theo kiểu cách này, mà còn muốn bày tỏ sự đồng cảm, khâm phục với những nhà văn đã để hết tâm huyết vào những sáng tác về đề tài lịch sử, viễn tưởng... các tác phẩm có màu sắc huyền ảo, kinh dị và các nhà thơ tài năng - tác phẩm của họ là những kết tinh, biến thái của sự sống của họ.
Điều thú vị nữa là, ở SBC là săn bắt chuột, Hồ Anh Thái đã làm sáng tỏ thêm điều mà Rolland Barth đã nói ở trên: nhân vật một khi từ ngoài đời bước vào trang sách, sau khi đã qua tài năng nhào nặn hư cấu của nhà văn, đã từ đeo mặt nạ giả trang, từ chỗ chỉ tay vào mặt mình nói: Ta là sản phẩm của nhà văn đây, mà vẫn thật hơn cả thật, chứ không phải là lộng giả thành chân, như thế nào! Trong khi đó, tiếc thay lại có nhà văn như phù thủy kém tay ấn, gọi âm binh lên mà không điều hành được chúng, để cái thật ở ngoài đời bước vào trang sách lại hóa thành một hình nộm, nghĩa là từ thật mà hóa ra giả khượt. Vậy thì để sử dụng được chất liệu sống, phải chăng còn phụ thuộc vào bản lĩnh văn hóa và nhất là sự đắm đuối của tâm hồn người viết? Cuốn sách của Hồ Anh Thái dồi dào sự sống còn được biểu hiện ở tầng ngôn ngữ, một lớp ngôn ngữ mang sắc thái thời cuộc chịu sự biến hóa của một kiểu trò chơi. Cuối cùng, những trăn trở về cuộc sống hôm nay do cuốn sách gợi nên đã chứng tỏ sống thật sự rồi mới viết là một quy luật có giá trị phổ quát trong sự sáng tạo của nhà văn.
Chung quy, người viết bài này chỉ là muốn nói, khái niệm sống của nhà văn có một dung lượng rộng hơn thông thường. Sống, ngoài cái nghĩa là trải nghiệm trực tiếp, là quan sát nghe ngóng học hỏi, là dấn thân lăn lộn vào các vùng chưa biết, còn là sống với tất cả chiều kích của đời sống tinh thần tâm tưởng tâm hồn, như tiềm thức, tâm linh, ảo giác, tưởng tượng... trên cơ tầng một nền học vấn cao. Nhà văn, kẻ sống hết mình với cuộc đời!
