Siết hoạt động quản lý xả thải

Bài 1: Ảnh hưởng cả hệ sinh thái

Liên tiếp các vụ xả thải từ nhà máy ra sông, hồ bị phát hiện thời gian qua làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường cũng như sinh kế của người dân. Theo các chuyên gia, điều này không chỉ gây ra hậu quả nhãn tiền là cá chết hàng loạt, mà nghiêm trọng hơn còn hủy hoại cả hệ sinh thái và phải mất nhiều năm mới có thể khắc phục.

 Báo động đỏ về xả thải

Đã gần chục năm trôi qua từ sau khi vụ việc Công ty Vedan bị phát hiện xả thải trực tiếp ra sông Thị Vải (Đồng Nai) gây rúng động dư luận khi làm ô nhiễm gần 2.700ha vùng nuôi trồng thủy sản ở các tỉnh Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu và TP Hồ Chí Minh. Công ty này bị buộc truy nộp phí bảo vệ môi trường hơn 127 tỷ đồng. Đây là vụ vi phạm về bảo vệ môi trường lớn nhất tính đến thời điểm đó, đặt ra nhiều bài toán cần giải quyết trong công tác quản lý xả thải của cơ quan chức năng. Song, từ đó đến nay, lực lượng chức năng liên tiếp phát hiện nhiều vụ việc xả thải vi phạm bảo vệ môi trường trên nhiều tỉnh, thành cho thấy công tác quản lý hiện đang có nhiều kẽ hở.

Đơn cử, năm 2010, Công ty Tung Kuang tại Hải Dương bị bắt quả tang xả thẳng nước thải chưa xử lý ra sông Ghẽ, nồng độ chất độc hại vượt ngưỡng quy định như Chrome 6 cao gấp 10 lần tiêu chuẩn cho phép. Vụ việc này được ví như “Vedan thứ hai”. Năm 2011, Công an tỉnh Khánh Hòa bắt quả tang Công ty TNHH Nhà máy tàu biển Hyundai - Vinashin (HVS) đang xả chất thải lỏng chưa qua xử lý ra vịnh Vân Phong, gây hôi thối nặng nề một vùng biển… Mới đây nhất, Nhà máy đường Hòa Bình xả thải trực tiếp ra sông Bưởi (Thanh Hóa) khiến cá chết hàng loạt, buộc nhà máy phải bồi thường 1,4 tỷ đồng cho 34 hộ dân nuôi cá lồng trên sông. Kết quả kiểm tra cho thấy, nhà máy không có hệ thống xử lý nước thải trước khi xả thải ra môi trường...

Nhìn lại những vụ việc xả thải vi phạm quy định pháp luật về bảo vệ môi trường thời gian qua, Chủ tịch Hội Kinh tế môi trường Việt Nam Trương Mạnh Tiến cho rằng, “vấn đề xả thải gây ô nhiễm của các nhà máy đã đến mức báo động đỏ vì tính chất nghiêm trọng chứ không còn là cảnh báo nữa. Thật khó có thể chấp nhận tình trạng có những nhà máy đã bị xử phạt tới 5 - 6 lần song vẫn tái phạm, đặc biệt là chưa có hệ thống xử lý nước thải mà đã xả trực tiếp ra môi trường!”. Cũng theo ông Tiến, từ thực tế công tác quản lý xả thải hiện nay cho thấy, đây mới chỉ là phần nổi của tảng băng chìm, bởi việc kiểm soát ô nhiễm do công nghiệp xả thải mới tập trung vào nước thải mà “rất có thể các chất thải khác như thể rắn hoặc thể khí vẫn chưa xác định được”.

Thanh tra toàn diện các cơ sở có hoạt động xả thải ra sông Bưởi	Nguồn: ITN

Cá chết chỉ là bề nổi

Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu môi trường và cộng đồng (CECR) Nguyễn Ngọc Lý cho rằng, việc các nhà máy xả thải gây ô nhiễm nguồn nước không phải là tình trạng cá biệt. Chẳng hạn, cách đây 60 năm, Nhà máy Chisso sản xuất hoạt chất acetaldehyde được dùng trong chế tạo chất dẻo nhựa đã xả thải xuống vịnh Minamata (Nhật Bản), khiến cá bị nhiễm độc chết hàng loạt, hàng nghìn người mắc bệnh, trẻ em sinh ra bị dị tật. Đầu những năm 2000, công ty khai thác vàng của Australia trên đất Rumania đã thải hàng trăm tấn xyanua xuống nước, làm ô nhiễm dòng sông Danube phía hạ nguồn, khiến cá chết hàng loạt, gây xung đột giữa Rumania và Hungary. Sau vụ việc này, phía Rumania đã ngừng cấp phép cho các công ty khai thác khoáng sản…

Theo vị chuyên gia này, việc các dòng sông bị đầu độc bởi hoạt động xả thải, đặc biệt từ các nhà máy sản xuất, khai khoáng không đơn thuần chỉ là cá chết hàng loạt. Nghiêm trọng hơn cả là chất lượng của nước mặt và hệ sinh thái cũng bị ảnh hưởng, kéo theo mọi sinh kế của con người từ trồng trọt, chăn nuôi, sản xuất, du lịch cũng bị ảnh hưởng bởi đều dựa vào hệ sinh thái mà ở đó nước là nền tảng cơ bản. Nếu nhìn nguồn nước chính là thủy vực thì nó có cuộc sống riêng. Thủy vực chỉ khỏe khi hệ sinh thái nước còn sống, bao gồm các loài cá, loài cây ở đó. Đồng thời, chất lượng nước của thủy vực phải đủ để cá bơi lội mà không bị ngộ độc, con người có thể sử dụng nước hoặc ăn thực phẩm từ thủy vực đó cũng không ảnh hưởng sức khỏe. Khi thủy vực bị ô nhiễm, đặc biệt do các chất độc hại có thể khiến cả một dòng sông/hồ bị “giết chết”, sinh kế của người dân bị ảnh hưởng nghiêm trọng và sẽ không thể biết chính xác đến khi nào mới khôi phục được.