Sau kỳ thi, người trẻ thế giới đang chọn tương lai ra sao?
Hàng triệu học sinh Việt Nam vừa trải qua kỳ thi tốt nghiệp THPT. Nhưng với nhiều em, câu hỏi khó nhất có lẽ không nằm trong đề thi. Sau khi biết điểm số, một quyết định quan trọng hơn đang chờ phía trước: chọn ngành gì cho tương lai?
Trong nhiều thập niên, tài chính, luật, quản trị kinh doanh hay kế toán từng là những lựa chọn hàng đầu của học sinh trên toàn thế giới. Tuy nhiên, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), cuộc đua bán dẫn và quá trình chuyển đổi xanh đang làm thay đổi nhanh chóng bản đồ nghề nghiệp toàn cầu. Từ Mỹ đến Trung Quốc, từ Hàn Quốc đến Singapore, ngày càng nhiều người trẻ hướng sự quan tâm tới các lĩnh vực công nghệ lõi, kỹ thuật và AI.
Một thế hệ mới đang bước vào thị trường lao động với những ưu tiên rất khác so với cha anh mình.
AI đang làm thay đổi lựa chọn ngành học
Tác động của AI không chỉ xuất hiện trong doanh nghiệp mà đã lan tới các giảng đường đại học.
Theo cuộc khảo sát của Lumina Foundation và Gallup công bố năm 2026, gần một nửa sinh viên đại học Mỹ cho biết họ đã cân nhắc thay đổi ngành học vì lo ngại hoặc kỳ vọng về tác động của AI đối với thị trường việc làm. Trong đó, 14% cho biết đã suy nghĩ rất nghiêm túc về việc chuyển ngành, còn 33% cho biết đã cân nhắc ở mức độ đáng kể.
Điều đáng chú ý là thay vì né tránh công nghệ, phần lớn sinh viên đang tìm cách thích nghi với nó. AI không còn được nhìn nhận đơn thuần là một công cụ mà đang trở thành yếu tố ảnh hưởng trực tiếp tới lựa chọn nghề nghiệp.
Các trường đại học tại Mỹ, Anh và nhiều nước phát triển cũng đang điều chỉnh chương trình đào tạo để đáp ứng nhu cầu nhân lực mới trong các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, an ninh mạng và kỹ thuật bán dẫn.
Trung Quốc: AI và kỹ thuật trở thành “thỏi nam châm” mới
Tại Trung Quốc, nơi hơn 13 triệu học sinh tham gia kỳ thi tuyển sinh đại học Gaokao mỗi năm, xu hướng lựa chọn ngành học cũng đang thay đổi nhanh chóng.
Theo Sách trắng tuyển dụng sinh viên 2025 của nền tảng việc làm 51Job, các ngành như trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, dữ liệu lớn, chế tạo thông minh và kỹ thuật số tiếp tục nằm trong nhóm ngành phát triển nhanh nhất. Báo cáo cho biết các doanh nghiệp trong lĩnh vực công nghệ, internet và viễn thông đã đẩy sớm thời gian tuyển dụng sinh viên mới tốt nghiệp nhằm cạnh tranh nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao.
Những năm gần đây, chính phủ Trung Quốc cũng liên tục mở rộng đào tạo nhân lực bán dẫn, robot và AI nhằm phục vụ chiến lược tự chủ công nghệ. Điều này khiến nhiều học sinh giỏi chuyển hướng từ các ngành kinh tế, quản trị hay luật sang các lĩnh vực kỹ thuật.
Hàn Quốc: Cơn sốt bán dẫn
Nếu AI là từ khóa của Mỹ và Trung Quốc, thì tại Hàn Quốc, bán dẫn đang trở thành biểu tượng của cơ hội nghề nghiệp.
Khảo sát của nền tảng tuyển dụng Incruit năm 2025 cho thấy SK Hynix lần đầu tiên vượt Samsung Electronics để trở thành doanh nghiệp được sinh viên đại học Hàn Quốc mong muốn làm việc nhất. Thành công của SK Hynix gắn liền với vị thế dẫn đầu trong lĩnh vực chip AI toàn cầu.
Không chỉ doanh nghiệp, hệ thống giáo dục cũng đang thay đổi theo. Nhiều trường trung học chuyên về bán dẫn xuất hiện tại Hàn Quốc và thu hút ngày càng nhiều học sinh có thành tích học tập cao. Một số trường thậm chí ghi nhận số lượng hồ sơ đăng ký tăng mạnh khi phụ huynh và học sinh nhìn thấy cơ hội việc làm hấp dẫn trong ngành công nghiệp chip.
Chính phủ Hàn Quốc cũng đang đầu tư mạnh vào lĩnh vực này. Tổng thống Lee Jae Myung đã cam kết đưa Hàn Quốc trở thành quốc gia dẫn đầu về AI và bán dẫn, trong khi các tập đoàn như Samsung Electronics và SK Hynix liên tục mở rộng tuyển dụng nhờ làn sóng đầu tư AI toàn cầu.
Singapore: Học để thích nghi với AI
Khác với Hàn Quốc hay Trung Quốc, Singapore đang chứng kiến sự xuất hiện của một thế hệ lao động coi việc học tập suốt đời là điều kiện bắt buộc.
Khảo sát Graduate Outlook Survey 2025 của CFA Institute cho thấy 88% sinh viên và người mới tốt nghiệp Singapore tin tưởng vào triển vọng nghề nghiệp của mình. Đồng thời, phần lớn cho rằng việc liên tục nâng cao kỹ năng AI sẽ là yếu tố quyết định thành công trong tương lai.
Một điểm đáng chú ý là người trẻ Singapore không chỉ quan tâm tới mức lương. Khảo sát toàn cầu của CFA Institute năm 2025 cho thấy ngày càng nhiều sinh viên muốn theo đuổi những công việc có tác động tích cực tới xã hội và môi trường. Các lĩnh vực liên quan tới tài chính xanh, công nghệ khí hậu và phát triển bền vững đang thu hút sự quan tâm ngày càng lớn.
Tài chính và luật không còn độc tôn
Điều đó không có nghĩa những ngành nghề truyền thống sẽ biến mất.
Tài chính vẫn là một trong những lựa chọn hấp dẫn tại nhiều quốc gia. Tuy nhiên, vị thế độc tôn của các ngành kinh doanh, luật hay kế toán đang bị thách thức bởi các lĩnh vực công nghệ.
Theo nhiều khảo sát quốc tế về việc làm và giáo dục, người trẻ ngày nay không chỉ cân nhắc thu nhập mà còn quan tâm tới khả năng chống chịu trước tự động hóa, cơ hội phát triển dài hạn và mức độ phù hợp với nền kinh tế AI.
Nói cách khác, thay vì hỏi “ngành nào lương cao nhất”, ngày càng nhiều học sinh đặt câu hỏi “ngành nào vẫn còn cần con người trong 10 hoặc 20 năm tới”.
Bài toán của thí sinh Việt Nam
Nhìn vào những lựa chọn của học sinh giỏi tại Mỹ, Trung Quốc, Hàn Quốc hay Singapore có thể thấy một điểm chung: các ngành nghề liên quan tới AI, dữ liệu, bán dẫn, kỹ thuật số và chuyển đổi xanh đang nổi lên mạnh mẽ.
Tuy nhiên, bài học quan trọng nhất có lẽ không phải là tất cả đều phải học AI hay kỹ thuật.
Trong một thế giới thay đổi nhanh chóng, điều được các nhà tuyển dụng đánh giá cao nhất không còn là một tấm bằng cụ thể mà là khả năng học hỏi liên tục, thích ứng với công nghệ mới và giải quyết những vấn đề thực tế.
Kỳ thi tốt nghiệp THPT có thể là cánh cửa đầu tiên. Nhưng với thế hệ AI, thành công nghề nghiệp sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào khả năng cập nhật kỹ năng trong suốt cuộc đời hơn là lựa chọn một ngành học duy nhất ở tuổi 18.
