Sắp xếp cơ sở giáo dục đại học: Loại bỏ nơi yếu, hình thành đại học mạnh

Nghị quyết số 262/NQ-CP ngày 05/9/2026 phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 8 năm 2026 yêu cầu các bộ, cơ quan ngang bộ sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy và sắp xếp, tổ chức mạng lưới đơn vị sự nghiệp đồng bộ với phân cấp, phân quyền, hoàn thành trong tháng 10/2026. Khẩn trương hoàn thiện Đề án sắp xếp cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp, báo cáo Thủ tướng Chính phủ trong tháng 9 năm 2026.

Đặc biệt, Chính phủ yêu cầu Bộ Giáo dục và Đào tạo khẩn trương hoàn thiện Đề án sắp xếp cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp, báo cáo Thủ tướng Chính phủ trong tháng 9 năm 2026.

Bộ trưởng GD-ĐT Hoàng Minh Sơn cho biết, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp sẽ sắp xếp tinh gọn, giảm tối thiểu 30% đầu mối và chuyển quản lý về địa phương. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã phối hợp với các bộ, ngành, có báo cáo tổng hợp và đề xuất phương án triển khai trong tháng 9/2026, hoàn thành trước 1 tháng theo yêu cầu trong Kết luận của Bộ Chính trị.

Đối với các cơ sở giáo dục đại học, Bộ trưởng cho hay vấn đề này sẽ khó hơn. Các cơ sở giáo dục đại học hầu hết có quy mô lớn, ngành nghề đào tạo, phân khúc, sứ mạng, chiến lược khác nhau. Có thể trước mắt sẽ có những khó khăn, nhưng về lâu dài việc sắp xếp tổ chức lại là để hệ thống mạnh hơn. Từng cơ sở giáo dục đại học sẽ mạnh hơn, loại bỏ được những cơ sở, những nơi đào tạo chất lượng kém, hoạt động kém hiệu quả. Để cuối cùng, chúng ta có thể đào tạo được nguồn nhân lực chất lượng cao, chất lượng vượt trội đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

"Bộ Giáo dục và Đào tạo đang hoàn thiện đề án, từng bước cùng các bộ, ngành để sắp xếp đến đâu chắc đến đó, từ đó có được hệ thống, mạng lưới đại học hoạt động hiệu quả và chất lượng" - Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh.

Trong thời gian này, để hiện đại hóa giáo dục đại học, phát triển nhân lực trình độ cao, Bộ GD-ĐT tập trung kiểm soát tăng quy mô gắn với điều kiện bảo đảm chất lượng; ưu tiên STEM và công nghệ chiến lược gắn với chất lượng đầu vào, đội ngũ, phòng thí nghiệm và việc làm. Phát triển đào tạo sau đại học, đội ngũ tiến sĩ, nhóm nghiên cứu mạnh; chuyển đánh giá nghiên cứu từ số lượng công bố sang sáng chế, sản phẩm, chuyển giao và tác động thực tế.

Đồng thời, đẩy nhanh tái cấu trúc hệ thống cơ sở giáo dục đại học công lập, đầu tư 3-5 đại học tinh hoa; nghiên cứu phương án đầu tư phát triển một số hệ sinh thái, khu đô thị giáo dục đại học - khoa học, công nghệ - đổi mới sáng tạo tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và một số vùng động lực, tham khảo có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế. Chuyển dần từ đầu tư đơn lẻ sang đầu tư theo hệ sinh thái, có phân công sứ mạng và chia sẻ hạ tầng, hình thành các cực tăng trưởng dựa trên tri thức.

Theo số liệu từ Bộ GD-ĐT, tỷ lệ giảng viên đại học có trình độ tiến sĩ tăng từ 32,6% lên 36,3%; số công bố khoa học quốc tế trong 8 tháng đầu năm 2026 bằng khoảng 80% cả năm 2025, ước cả năm tăng khoảng 20%. Số chương trình đào tạo được công nhận theo tiêu chuẩn nước ngoài tăng từ 621 chương trình cuối năm 2024 lên 755 chương trình tháng 7/2026.

Tự chủ không đi cùng sáp nhập, quá trình hợp nhất rất dễ rơi vào hình thức

Theo GS.TSKH Nguyễn Đình Đức, Trường Đại học Công nghệ - ĐHQGHN, việc sáp nhập đại học không chỉ là giải pháp về mô hình tổ chức mà còn là một quá trình chuyển đổi chiến lược, hướng đến nâng cao năng lực tri thức, chất lượng đào tạo, nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và hiệu quả nguồn lực. Tuy nhiên, nếu tự chủ không đi cùng sáp nhập, quá trình hợp nhất rất dễ rơi vào hình thức hoặc tạo thêm gánh nặng cơ chế. Do đó, sáp nhập phải song hành với tự chủ thực chất, toàn diện và sâu sắc.

GS.TSKH Nguyễn Đình Đức phân tích, không ít quốc gia từng gặp thất bại vì sáp nhập "trên giấy", chỉ hợp nhất bộ máy nhưng không tạo ra giá trị học thuật. Bài học từ Pháp và Đức cho thấy "Đại học tổng hợp" chỉ thành công khi sự hợp nhất đi vào chiều sâu học thuật, bao gồm chia sẻ phòng thí nghiệm, tài nguyên nghiên cứu và xây dựng chương trình liên ngành. Việt Nam cần ưu tiên mục tiêu này: sáp nhập phải tạo ra năng lực học thuật mới, gia tăng sức mạnh nghiên cứu, chứ không chỉ biến đổi cơ cấu hành chính. Cùng với đó, tôn trọng văn hóa và con người cũng là yếu tố quyết định.

Lấy ví dụ từ mô hình Nhật Bản, GS Nguyễn Đình Đức cho biết quốc gia này đã áp dụng lộ trình mềm, khuyến khích giảng viên, sinh viên và công đoàn tham gia vào quá trình, từ đó giữ vững bản sắc và tạo dựng môi trường học thuật đa văn hóa. Do vậy, cần quản trị sự thay đổi bằng đối thoại, minh bạch và đồng thuận.

Bên cạnh đó, các nước châu Âu đều coi kiểm định chất lượng và năng lực nghiên cứu là thước đo đánh giá sau sáp nhập. Các đại học như Aalto University (Phần Lan) hay Université Paris-Saclay (Pháp) nhanh chóng vươn lên thứ hạng cao nhờ tập trung đổi mới sáng tạo và liên kết doanh nghiệp. Do đó, Việt Nam cũng cần xây dựng cơ chế đánh giá dựa trên chất lượng đào tạo và nghiên cứu, thay vì chỉ dựa vào quy mô hay số lượng đơn vị hợp nhất.

GS Nguyễn Đình Đức cho rằng, nếu được triển khai thận trọng, đúng lộ trình, sáp nhập đại học sẽ góp phần tinh gọn hệ thống, phát huy tự chủ, gia tăng hiệu quả đầu tư và tạo nền tảng hình thành các đại học mạnh, hội nhập quốc tế, trở thành trụ cột trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Đây là cơ hội quan trọng để Việt Nam bứt phá, hình thành những đại học thực sự có tầm khu vực và quốc tế.