Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh
Trong hành trình khắc phục hậu quả chiến tranh và thực hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, một dự án mang tên “Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” (Vietnam Wartime Accounting Initiative - VWAI) chính thức được triển khai từ năm 2026.
Đây là sáng kiến do Chính phủ Hoa Kỳ khởi xướng và tài trợ, hướng tới hỗ trợ công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin trên phạm vi trong nước và ngoài nước.
Nỗi đau còn dang dở
Theo các thống kê chưa đầy đủ, từ năm 1945 - 1975, gần 1,2 triệu người con ưu tú của dân tộc đã hy sinh trong các cuộc kháng chiến, riêng giai đoạn 1954 - 1975 ước tính có khoảng 850.000 đến hơn 1.000.000 chiến sĩ ngã xuống trên khắp các chiến trường miền Nam, Lào và Campuchia.
Dù chiến tranh đã lùi xa, song vẫn còn khoảng gần 200.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt; khoảng 300.000 hài cốt đã được quy tập về các nghĩa trang nhưng chưa xác định được danh tính. Đó là nỗi đau lớn chưa khép lại của nhiều gia đình Việt Nam.
Trong bối cảnh ấy, dự án “Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh”, do Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson (VNCA) và Viện Hòa bình và Xung đột (IPAC) thuộc Đại học Công nghệ Texas (Texas Tech University - TTU) chủ trì nghiên cứu tư liệu lưu trữ được kỳ vọng góp phần quan trọng và quá trình tìm kiếm người mất tích.
Dự án thể hiện tinh thần nhân đạo, đồng thời thúc đẩy hợp tác và hòa giải lâu dài giữa Việt Nam và Hoa Kỳ.
“Hồ sơ chứng tích chiến tranh” - nguồn dữ liệu từ quá khứ
Một trong những nội dung cốt lõi của dự án là nghiên cứu và giới thiệu các Hồ sơ chứng tích chiến tranh, được hình thành trong giai đoạn 1954 - 1975, khi quân đội Mỹ và Việt Nam Cộng hòa thu thập thư tay, sổ công tác, nhật ký, giấy tờ tùy thân, giấy chứng nhận khen thưởng… từ tư trang của các chiến sĩ Quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc đã hy sinh.
Tất cả tài liệu chữ viết và hình ảnh có giá trị thông tin đều được chuyển về Sài Gòn để chụp ảnh vi phim, phân tích và lập báo cáo; còn các hiện vật gốc sau đó bị tiêu hủy.
Sau năm 1972, cùng với quá trình rút quân, các cuộn vi phim được đưa về Hoa Kỳ, giải mật và chuyển tới lưu trữ quốc gia. Nhiều năm sau, VNCA đã số hóa kho dữ liệu này, hiện lưu giữ khoảng 30 triệu trang tài liệu về Việt Nam, trong đó khoảng 2,7 triệu trang liên quan đến lực lượng Quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc.
Những hồ sơ trở thành nguồn dữ liệu đặc biệt giá trị phục vụ công tác tìm kiếm người mất tích và xác định vị trí mộ phần tiềm năng. Theo Đại tá Đặng Vương Hưng - người sáng lập tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam”, dưới sự dẫn dắt của GS.TS Ron Milam; GS.TS Steve Maxner và PGS.TS Alex Thái Đình Võ, các nhà nghiên cứu đã âm thầm khai thác kho tư liệu này suốt nhiều năm.
Từ những hình ảnh vi phim đen trắng, họ đã sắp xếp và biên soạn lại khoa học, hình thành hàng trăm nghìn Hồ sơ chứng tích chiến tranh với thông tin về tên người, đơn vị, địa chỉ và tọa độ liên quan đến nhiều địa phương trên cả nước.
Hành trình lặng lẽ của những người đi tìm ký ức
Thực tế, công việc kết nối và trao trả hồ sơ đã được tiến hành từ năm 2022, khi PGS. TS. Võ Đình Thái liên hệ với tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam” đề nghị phối hợp tìm kiếm nhân chứng lịch sử, xác minh thân nhân liệt sĩ và trao trả hồ sơ.
Một thỏa thuận nguyên tắc giữa tổ chức này và VNCA đã được ký kết nhằm khai thác kho tư liệu vì mục đích nhân văn.
Trong giai đoạn 2023 - 2025, các bên đã phối hợp giới thiệu tóm tắt hàng trăm hồ sơ CDEC trên mạng xã hội và Tạp chí điện tử “Văn hóa và Phát triển”, đồng thời tìm kiếm nhân chứng lịch sử để trao trả các hình ảnh, bút tích, di vật số hóa cho hơn 40 đại diện thân nhân liệt sĩ và cựu chiến binh.
Dù không phải hiện vật gốc, những hồ sơ vẫn mang ý nghĩa thiêng liêng, bởi gắn liền với số phận và ký ức của những người lính đã hy sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc.
Không ít gia đình xúc động nghẹn ngào khi cầm trên tay bản hồ sơ, thậm chí đặt những trang in đen trắng lên bàn thờ thắp hương cho người thân hoặc tổ chức lễ truy điệu để đón “liệt sĩ trở về”. Hiện nay, VNCA lưu giữ hơn 261.000 hồ sơ CDEC, mỗi hồ sơ trung bình khoảng 10 trang.
Với chủ đề “Những người lính vẫn đang trở về”, dự án không chỉ hướng tới mục tiêu khoa học mà còn mang chiều sâu văn hóa và tâm linh của người Việt. Tết Nguyên đán - thời khắc đoàn viên thiêng liêng càng làm nổi bật khát vọng đưa những người đã khuất trở về với gia đình, quê hương. Dù chiến tranh đã kết thúc hơn nửa thế kỷ, linh hồn những người lính vẫn được tin rằng đang chờ ngày trở lại qua những lá thư tay, trang nhật ký và những địa chỉ được lưu giữ trong hồ sơ.
