Sáng kiến khuyến khích thương lượng với báo chí (NBI) của AustraliaThúc đẩy các nền tảng công nghệ chia sẻ giá trị với báo chí

Tìm lại sự cân bằng giữa báo chí và các nền tảng số

Sự phát triển mạnh mẽ của các nền tảng công nghệ trong hai thập niên qua đã làm thay đổi sâu sắc ngành công nghiệp truyền thông toàn cầu. Trong khi các mạng xã hội và công cụ tìm kiếm trở thành cửa ngõ tiếp cận thông tin của hàng tỷ người dùng, các cơ quan báo chí lại phải đối mặt với sự sụt giảm doanh thu quảng cáo và nguồn thu từ độc giả. Nhiều nghiên cứu cho thấy phần lớn giá trị kinh tế được tạo ra từ việc phân phối và khai thác nội dung tin tức đang dịch chuyển sang các nền tảng công nghệ, trong khi những đơn vị trực tiếp sản xuất tin tức lại gặp khó khăn trong việc duy trì hoạt động.

Trong bối cảnh đó, Australia là một trong những quốc gia tiên phong trên thế giới tìm kiếm giải pháp chính sách nhằm tái cân bằng mối quan hệ giữa báo chí và các tập đoàn công nghệ. Sau khi ban hành Bộ luật Khuyến khích thương lượng giữa báo chí và nền tảng số vào năm 2021, đến tháng 4/2026 nước này tiếp tục đề xuất cơ chế mới chính là NBI, được xem là bước tiến quan trọng trong nỗ lực buộc các nền tảng số phải đóng góp nhiều hơn cho hệ sinh thái báo chí.

Báo cáo Toàn cảnh Truyền thông Australia năm 2026 của Medianet, thực hiện khảo sát hơn 800 nhà báo Australia, cho thấy ngành báo chí nước này đang phải đối mặt với những khó khăn tài chính đáng kể.

Trong bối cảnh đó, mục tiêu của NBI là đưa trở lại cho ngành báo chí Australia từ 200 đến 250 triệu AUD mỗi năm được đánh giá sẽ tạo thêm nguồn lực đáng kể cho một lĩnh vực đã phải vật lộn với tình trạng sụt giảm doanh thu trong nhiều năm qua.

Như Bộ trưởng Truyền thông Australia Anika Wells đã phát biểu: “Mọi người ngày càng nhận được tin tức trực tiếp từ Facebook, TikTok và Google. Và chúng tôi tin rằng việc các nền tảng kỹ thuật số lớn đóng góp vào công việc vất vả của ngành báo chí, vốn là nơi cung cấp nguồn nội dung quan trọng giúp duy trì sức hấp dẫn của nền tảng và tạo ra doanh thu, là điều công bằng”.

Từ luật đến sáng kiến NBI

Bộ luật Thương lượng giữa báo chí và nền tảng số được Australia ban hành năm 2021 với mục tiêu buộc các nền tảng như Google, Meta hay Tiktok phải đàm phán với các cơ quan báo chí về việc sử dụng và phân phối nội dung tin tức. Mô hình này đã giúp nhiều cơ quan báo chí ký kết các thỏa thuận thương mại có giá trị đáng kể với các tập đoàn công nghệ.

Tuy nhiên, sau vài năm triển khai, những hạn chế của cơ chế này bắt đầu xuất hiện. Một số nền tảng, đặc biệt là Meta, đã giảm mức độ ưu tiên đối với tin tức trên nền tảng của mình và không gia hạn nhiều thỏa thuận với các cơ quan báo chí. Điều này đặt ra câu hỏi quan trọng: nếu một nền tảng không còn hiển thị tin tức hoặc giảm mạnh việc phân phối tin tức, liệu họ có còn nghĩa vụ đàm phán và hỗ trợ báo chí hay không?

Để giải quyết khoảng trống chính sách đó, Chính phủ Australia đã công bố dự thảo sáng kiến NBI vào tháng 4/2026. Điểm cốt lõi của NBI là cơ chế khuyến khích mang tính bắt buộc. Theo dự thảo, các nền tảng số lớn hoạt động tại Australia và có doanh thu vượt ngưỡng quy định sẽ đứng trước hai lựa chọn.

Thứ nhất, họ có thể ký kết các thỏa thuận thương mại với các cơ quan báo chí đủ điều kiện. Thứ hai, nếu không thực hiện các thỏa thuận này, họ sẽ phải nộp một khoản tiền dựa trên doanh thu phát sinh tại Australia. Mức thu được đề xuất có thể lên tới khoảng 2,25% doanh thu tại thị trường Australia. Những nền tảng đạt được thỏa thuận có thể giảm con số này xuống còn 1,5%. Mức thu áp dụng cho các nền tảng kiếm được 250 triệu USD trở lên từ người dùng Australia, với tất cả số tiền thu được sẽ được phân bổ lại vào lĩnh vực truyền thông tin tức của Australia.

Cơ chế này được giới quan sát đánh giá là sự chuyển đổi từ mô hình “nghĩa vụ đàm phán” sang mô hình “nghĩa vụ tài chính”. Đây là điểm khác biệt căn bản so với các chính sách trước đây và được xem là một trong những biện pháp mạnh tay nhất từng được đề xuất trên thế giới nhằm buộc các nền tảng công nghệ chia sẻ giá trị với ngành báo chí.

Dự thảo quy định nhiều khoản chi trả trực tiếp cho các cơ quan báo chí sẽ được khấu trừ hoặc được tính với hệ số ưu đãi khi xác định nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp công nghệ.

Theo cách tiếp cận này, việc hỗ trợ báo chí sẽ trở thành lựa chọn kinh tế hợp lý hơn đối với các nền tảng, so với việc nộp khoản thu cho Chính phủ. Thực tế, nhà nước muốn nguồn lực tài chính chảy trực tiếp vào hoạt động sản xuất tin tức thay vì đi qua ngân sách công.

Ưu tiên bảo vệ báo chí và việc làm của nhà báo

Một trong những điểm đáng chú ý nhất của NBI là ưu tiên dành cho báo chí địa phương, báo chí cộng đồng và các cơ quan báo chí quy mô nhỏ. Trong nhiều năm qua, đây là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ sự dịch chuyển của thị trường quảng cáo sang môi trường số.

Theo các tài liệu tham vấn chính thức, nguồn kinh phí thu được từ NBI nếu có sẽ được phân phối lại cho ngành báo chí thông qua cơ chế riêng biệt. Các tiêu chí phân bổ dự kiến không chỉ dựa trên quy mô doanh nghiệp mà còn tính đến số lượng nhà báo được tuyển dụng và duy trì việc làm.

Cách tiếp cận này phản ánh quan điểm của Australia rằng mục tiêu cuối cùng của chính sách không chỉ là hỗ trợ doanh nghiệp truyền thông, mà còn là bảo vệ năng lực sản xuất tin tức phục vụ lợi ích công cộng. Trong bối cảnh nhiều cơ quan báo chí trên thế giới phải thu hẹp hoạt động hoặc đóng cửa do khó khăn tài chính, chính sách này được kỳ vọng sẽ góp phần duy trì nguồn lực cho hoạt động sản xuất tin tức và bảo đảm người dân tiếp tục được tiếp cận thông tin đáng tin cậy.

Phản ứng trái chiều từ các tập đoàn công nghệ

Ngay sau khi NBI được công bố, nhiều tập đoàn công nghệ đã bày tỏ quan ngại. Meta là doanh nghiệp phản đối mạnh mẽ nhất khi cho rằng cơ chế này thực chất là một dạng thuế đánh vào các công ty công nghệ.

Trong khi đó, các tổ chức đại diện cho ngành báo chí và nhiều chuyên gia truyền thông lại coi NBI là bước tiến quan trọng nhằm bảo đảm tính bền vững của hoạt động báo chí trong kỷ nguyên số. Theo họ, các nền tảng công nghệ đã hưởng lợi đáng kể từ việc phân phối và khai thác nội dung tin tức, do đó cần có trách nhiệm đóng góp trở lại cho hệ sinh thái thông tin.

Mặc dù NBI hiện vẫn chỉ là dự thảo, nhưng nó đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế. Chính phủ Australia dự kiến sẽ trình dự luật trong kỳ họp mùa Đông. Nếu được Quốc hội thông qua, đây có thể trở thành mô hình tham khảo cho nhiều nước đang tìm kiếm giải pháp điều chỉnh mối quan hệ giữa báo chí và các nền tảng công nghệ.