Rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu đến ứng dụng, thương mại hóa công nghệ
Từ xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đến hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua “thung lũng chết”, các vấn đề được đặt ra tại phiên chất vấn và trả lời chất vấn Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI cho thấy yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện thể chế, tăng cường phối hợp liên ngành và khơi thông nguồn vốn đầu tư mạo hiểm. Đây là những điều kiện quan trọng rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu đến ứng dụng và thương mại hóa công nghệ.
Thống nhất nguyên tắc, phù hợp đặc thù từng lĩnh vực
Chất vấn Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, ĐBQH Nguyễn Phương Thủy cho biết, mặc dù Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã thiết lập khung pháp lý chung về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, nhưng nhiều luật, nghị quyết gần đây tiếp tục bổ sung quy định chưa thống nhất về thẩm quyền, thời hạn, điều kiện và yêu cầu kiểm soát. Một số văn bản lặp lại quy định của luật, một số lại thiết kế cơ chế riêng, thậm chí còn lẫn lộn giữa thử nghiệm có kiểm soát và thí điểm chính sách.
Theo đại biểu, tình trạng này có nguy cơ hình thành nhiều cơ chế sandbox thiếu liên thông, làm gia tăng văn bản, thủ tục và gây khó khăn cho cơ quan quản lý, tổ chức, doanh nghiệp. Đại biểu đề nghị Bộ trưởng làm rõ vai trò đầu mối tham mưu, điều phối của Bộ để bảo đảm các cơ chế thống nhất về nguyên tắc, phù hợp với đặc thù từng lĩnh vực.

Trả lời chất vấn, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát là một trong những cơ chế đột phá của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Khung pháp lý này gồm ba nội dung: xác định phạm vi, địa điểm và thời gian thử nghiệm; quy định miễn trừ trách nhiệm cho đơn vị tổ chức thử nghiệm; bảo đảm quyền lợi của cá nhân, tổ chức tham gia. Các nội dung sẽ được cụ thể hóa phù hợp với từng lĩnh vực.
Theo Bộ trưởng, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cần được áp dụng khi quy định pháp luật chưa rõ, chưa cụ thể đối với vấn đề cần thử nghiệm. Dẫn ví dụ về thiết bị bay không người lái (UAV), Bộ trưởng cho biết đây là công nghệ mới, chưa được quy định đầy đủ trong các văn bản quy phạm pháp luật. Vì vậy, việc thử nghiệm cần có khung pháp lý xác định rõ địa điểm, thời gian và nội dung. Chẳng hạn, tỉnh Tây Ninh đang xây dựng đề án về vùng thử nghiệm bay trong thời gian từ 1 - 2 năm, để doanh nghiệp sản xuất UAV thử nghiệm các ứng dụng, trong đó có lĩnh vực vận tải.
Bộ trưởng nhấn mạnh, việc xây dựng khung thử nghiệm đối với UAV cần sự phối hợp của nhiều bộ, ngành, như vấn đề vùng bay liên quan đến Bộ Quốc phòng; an ninh, an toàn bay liên quan đến Bộ Công an; hoạt động vận chuyển hàng hóa, bưu phẩm phải được xem xét trong mối liên hệ với Luật Bưu chính. Tương tự, với xe không người lái, khung pháp lý cần làm rõ trách nhiệm khi xảy ra tai nạn, cũng như quyền lợi của người dân tham gia thử nghiệm nếu gặp sự cố.

Về giải pháp, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết đã xây dựng khung pháp lý trong Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, đồng thời ban hành nghị định hướng dẫn. Bộ sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan, địa phương có nhu cầu để cụ thể hóa những nội dung còn chưa rõ, hỗ trợ các đơn vị, doanh nghiệp triển khai thử nghiệm. Bộ trưởng đánh giá đây là cơ chế đột phá nhưng cũng rất mới và khó trong lĩnh vực khoa học, công nghệ.
Cần nguồn vốn đầu tư mạo hiểm để vượt qua “thung lũng chết” công nghệ
Cũng tại phiên chất vấn và trả lời chất vấn, ĐBQH Trần Thị Nhị Hà đề cập đến khoảng cách từ kết quả nghiên cứu đến sản phẩm có thể đưa ra thị trường - thường được gọi là “thung lũng chết” trong phát triển công nghệ. Đây là giai đoạn đặc biệt khó khăn, nhất là khi kiểm chứng, hoàn thiện và thử nghiệm công nghệ trước khi thương mại hóa, tương ứng với mức độ sẵn sàng công nghệ từ cấp độ 4 đến cấp độ 7.
Đại biểu cho biết, Điều 15 Nghị định số 265 của Chính phủ đã quy định ưu đãi thuế đối với các khoản chi nghiên cứu, phát triển và hoàn thiện công nghệ; khoản 3 giao Bộ Tài chính phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ hướng dẫn thực hiện. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng phạm vi và điều kiện áp dụng ưu đãi, nhất là đối với những nghiên cứu còn nhiều rủi ro, chưa tạo ra sản phẩm thương mại, cần được hướng dẫn cụ thể để doanh nghiệp thuận lợi triển khai. Đại biểu đề nghị Bộ trưởng cho biết giải pháp cụ thể khắc phục khoảng trống tài chính nêu trên; việc phối hợp với Bộ Tài chính hướng dẫn thực hiện Nghị định số 265 đã được triển khai đến đâu và có kết quả cụ thể như thế nào.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết, trong phạm vi trách nhiệm, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tiếp tục phối hợp với Bộ Tài chính và có văn bản trao đổi lại với đại biểu về việc hướng dẫn thực hiện Nghị định số 265. Phân tích về “thung lũng chết”, Bộ trưởng cho rằng, trong các lý thuyết về khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo, vượt qua giai đoạn này luôn được xác định là rất khó khăn. Đó là quá trình từ nghiên cứu, phát triển công nghệ, sản xuất lô sản phẩm đầu tiên, mở rộng quy mô thử nghiệm đến khi đưa sản phẩm ra thị trường. Phần lớn thất bại xảy ra ở giai đoạn sản phẩm mẫu đã được đưa ra thị trường, bởi công nghệ chỉ là một phần của quá trình.
Bộ trưởng dẫn ví dụ về công nghệ chế biến vỏ sầu riêng. Dù đã nắm được công nghệ, doanh nghiệp vẫn phải đầu tư xây dựng nhà máy, tổ chức thu gom nguyên liệu và tìm kiếm thị trường với mức giá phù hợp để người trồng sầu riêng có thể cung cấp vỏ cho hoạt động chế biến. Từ công nghệ đến sản phẩm thương mại là cả một quá trình, bao gồm đầu tư nhà máy, mở rộng quy mô, tiếp thị và nhiều khâu khác. Đây cũng là giai đoạn cần nhiều vốn nhất.
Từ thực tế đó, Bộ trưởng nhấn mạnh vai trò quan trọng của quỹ đầu tư mạo hiểm trong việc cung cấp vốn cho giai đoạn phát triển công nghệ, hoàn thiện sản phẩm và đưa ra thị trường. Rủi ro ở giai đoạn này rất cao, cần có nguồn vốn mang tính chất đầu tư mạo hiểm, trong khi hiện nay số lượng các quỹ như vậy ở nước ta còn chưa nhiều - Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh.

