Rác thải nhựa gia tăng: Cần giải pháp đồng bộ để kiểm soát

Nguy cơ 12 tỷ tấn rác nhựa vào năm 2050

Theo báo cáo của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) và các nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới, mỗi năm thế giới sản xuất khoảng 400 triệu tấn rác thải nhựa, nhưng chỉ khoảng 9% trong số này được tái chế.

Phần lớn lượng rác thải nhựa còn lại bị chôn lấp hoặc trôi ra đại dương. Nếu mức tiêu thụ nhựa và công tác quản lý không được cải thiện, đến năm 2050, ước tính toàn cầu sẽ có khoảng 12 tỷ tấn rác nhựa tồn lưu trong môi trường.

Tại Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, mỗi năm cả nước phát sinh khoảng 1,8 triệu tấn rác thải nhựa, trong đó từ 0,28–0,73 triệu tấn bị thải ra biển.

Tuy nhiên, chỉ khoảng 27% lượng rác thải nhựa được tái chế, tái sử dụng bởi các cơ sở và doanh nghiệp, cho thấy áp lực rất lớn đối với công tác bảo vệ môi trường.

Nhận thức rõ tác hại của chất thải nhựa đối với môi trường và sức khỏe con người, những năm qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng, tích cực tham gia các diễn đàn, đẩy mạnh hợp tác quốc tế, thể hiện quyết tâm giảm thiểu rác thải nhựa.

Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Nghị định số 08/2022 hướng dẫn thi hành Luật đã quy định rõ trách nhiệm của UBND cấp tỉnh trong quản lý chất thải nhựa. Theo lộ trình, sau năm 2025, các sản phẩm nhựa sử dụng một lần và bao bì nhựa khó phân hủy sinh học sẽ không còn được lưu hành tại trung tâm thương mại, siêu thị, khách sạn, khu du lịch (trừ một số trường hợp theo quy định).

Từ ngày 1/1/2026, việc sản xuất và nhập khẩu túi ni lông khó phân hủy có kích thước nhỏ hơn 50cm x 50cm và độ dày một lớp màng dưới 50 micromet cũng sẽ bị hạn chế.

Cần đồng bộ pháp luật, hạ tầng và công nghệ tái chế

Tại Tọa đàm “Quản lý và giảm thiểu rác thải nhựa” do Báo Đại biểu Nhân dân tổ vừa tổ chức đã tập trung làm rõ thực trạng, khó khăn và giải pháp thực hiện lộ trình giảm thiểu rác thải nhựa theo Luật Bảo vệ môi trường 2020. Theo đó, các đại biểu khẳng định Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã tạo hành lang pháp lý khá đầy đủ cho công tác quản lý rác thải nhựa. Tuy nhiên, việc triển khai trên thực tế vẫn gặp không ít khó khăn, thách thức như hạ tầng thu gom chưa đáp ứng, công nghệ tái chế còn hạn chế và sự thiếu đồng bộ giữa các địa phương.

Chia sẻ từ thực tiễn địa phương, Phó Trưởng phòng Quản lý chất thải rắn, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Nguyễn Thị Hưởng cho biết, nhiều chương trình giảm thiểu nhựa dùng một lần đã được triển khai như khuyến cáo không phát miễn phí túi ni lông tại trung tâm thương mại, siêu thị; hạn chế sử dụng chai nhựa trong công sở, trường học; khách sạn không sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần; hướng dẫn người dân phân loại rác thải nhựa tại nguồn.

Tuy nhiên, hiệu quả đạt được chưa như mong muốn do hạ tầng thu gom chưa đáp ứng yêu cầu, công tác xử lý vi phạm tại các điểm tập kết còn hạn chế, hệ thống camera giám sát chưa đầy đủ và chính quyền hai cấp chưa vận hành ổn định.

Còn theo Phó Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Quàng Văn Hương, thành viên Đoàn giám sát chuyên đề của Quốc hội về thực hiện chính sách pháp luật bảo vệ môi trường, dù hệ thống pháp luật đã khá đầy đủ nhưng các hướng dẫn cụ thể còn thiếu, dẫn đến mỗi địa phương triển khai theo một cách khác nhau, hiệu quả chưa cao.

Đồng thời, việc phân loại, thu gom và xử lý rác thải nhựa vẫn còn nhiều tồn tại; hạ tầng xử lý chưa được đầu tư đồng bộ, công nghệ còn lạc hậu.

Đặc biệt, trong lĩnh vực nông nghiệp, bao bì phân bón, thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng vẫn bị vứt bừa bãi, gây ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân, một thực trạng đáng báo động.

Tại Tọa đàm, các đại biểu đề xuất nhiều giải pháp nhằm bảo đảm thực hiện hiệu quả lộ trình hạn chế nhựa dùng một lần và bao bì nhựa khó phân hủy sinh học, trong đó có việc hỗ trợ doanh nghiệp tái chế về vốn và công nghệ.

Bên cạnh đó, tháo gỡ khó khăn về nguồn nguyên liệu đầu vào và đầu ra sản phẩm tái chế; tăng cường phối hợp giữa các cấp, các ngành; tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật để bảo đảm tính đồng bộ, khả thi.

Từ góc độ giám sát, Phó Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Quàng Văn Hương cho rằng, đã đến lúc cần coi bảo vệ môi trường là nội dung của kiến tạo và phát triển. Không chỉ người gây ô nhiễm phải chịu trách nhiệm, mà xã hội cũng cần chung tay, chia sẻ chi phí để bảo vệ môi trường sống.

Đồng tình với quan điểm trên, Đại biểu Quốc hội Thạch Phước Bình (Vĩnh Long) kiến nghị cần hoàn thiện hành lang pháp lý về giảm thiểu rác thải nhựa từ Trung ương đến địa phương, đặc biệt đề cao vai trò của cấp xã, phường.

Đồng thời, cần ban hành các cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tham gia thu gom, tái chế, xử lý rác thải nhựa, sản xuất các sản phẩm thân thiện với môi trường thay thế nhựa dùng một lần và tăng chế tài xử lý vi phạm.

Đại diện Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Phó Cục trưởng Cục Môi trường Hồ Kiên Trung nhấn mạnh: “Nhựa không có tội, vấn đề nằm ở cách ứng xử của con người”.

Bởi vậy, cần quản lý tốt sản phẩm nhựa để không biến thành rác thải thông qua việc phát triển kinh tế tuần hoàn, nâng cao trách nhiệm của nhà sản xuất, nhập khẩu trong thiết kế, thu hồi và tái chế sản phẩm.

Bên cạnh đó, cần sử dụng các công cụ tài chính như thuế, phí đối với nhựa dùng một lần; khuyến khích đổi mới sáng tạo, phát triển sản phẩm thay thế; áp dụng các cơ chế pháp lý nhằm giảm phát sinh rác thải nhựa; đẩy mạnh phân loại tại nguồn, phát triển ngành công nghiệp tái chế và tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng.