Quy hoạch thuần ViệtGiữ bản sắc để kiến tạo tương lai

Bản sắc - lợi thế cạnh tranh lâu dài

"Người ta nhớ đến Kyoto bởi những khu phố cổ, những ngôi đền hàng trăm năm tuổi và sự hiện diện bền bỉ của văn hóa truyền thống trong đời sống đương đại. Barcelona được nhận diện bởi các quảng trường công cộng, văn hóa đường phố và bản sắc Địa Trung Hải đặc trưng". Dẫn chứng như vậy tại hội thảo Quy hoạch Đô thị - nông thôn Việt Nam gắn với bản sắc văn hóa thuần Việt trong kỷ nguyên mới do Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam diễn ra sáng 3/7, TS. Nguyễn Quang, nguyên Giám đốc UN-Habitat Việt Nam, phân tích, điểm chung của những thành phố này không nằm ở việc sở hữu những công trình cao nhất hay hiện đại nhất, mà ở khả năng gìn giữ và phát huy bản sắc riêng trong quá trình phát triển.

Trong kỷ nguyên kinh tế sáng tạo, văn hóa đang trở thành nguồn lực phát triển và năng lực cạnh tranh quan trọng của mỗi quốc gia cũng như từng đô thị. Thực tiễn quốc tế cho thấy, những thành phố có sức hút và khả năng cạnh tranh bền vững nhất đều là những nơi biết gìn giữ và phát huy bản sắc riêng.

Theo TS. Nguyễn Quang, bản sắc văn hóa không phải là lực cản của phát triển, mà chính là nền tảng tạo nên sức hấp dẫn, thúc đẩy du lịch, phát triển công nghiệp sáng tạo và nâng cao chất lượng sống.

Paris không chỉ bảo tồn từng công trình kiến trúc mà gìn giữ toàn bộ cảnh quan văn hóa, từ không gian đô thị, tầm nhìn cảnh quan, hình thái kiến trúc và không gian công cộng. Singapore bảo tồn các khu dân cư lịch sử, đồng thời đầu tư mạnh cho công nghiệp văn hóa và sáng tạo. Kyoto vẫn duy trì di sản, nghề thủ công, không gian văn hóa nhưng đồng thời là một trung tâm kinh tế và du lịch có sức cạnh tranh cao...

Tại Việt Nam, nhiều địa phương cũng đang cho thấy giá trị của cách tiếp cận này. Thành công của Hội An không chỉ nằm ở việc bảo tồn các ngôi nhà cổ, mà còn ở khả năng duy trì cộng đồng cư dân bản địa cùng các hoạt động văn hóa truyền thống trong không gian di sản. Huế đang từng bước chuyển từ tư duy bảo tồn di tích sang phát triển đô thị di sản, coi văn hóa là động lực phát triển kinh tế và nâng cao chất lượng sống.

Các làng nghề như Bát Tràng, Vạn Phúc ở Hà Nội hay nhiều mô hình du lịch cộng đồng ở đồng bằng sông Cửu Long cho thấy, khi người dân trực tiếp tham gia và được hưởng lợi từ quá trình bảo tồn, các giá trị văn hóa hoàn toàn có thể chuyển hóa thành nguồn lực phát triển bền vững.

Những kinh nghiệm đó chứng minh rằng, quy hoạch không chỉ là tổ chức không gian vật chất, mà còn là quá trình gìn giữ ký ức, nuôi dưỡng bản sắc và tạo dựng lợi thế cạnh tranh lâu dài cho mỗi vùng đất.

Hiện thực hóa các mục tiêu phát triển

Sau 40 năm đổi mới, diện mạo đô thị Việt Nam đã thay đổi mạnh mẽ. Hệ thống đô thị mở rộng nhanh, kết cấu hạ tầng ngày càng hoàn thiện, đóng góp quan trọng vào tăng trưởng kinh tế và cải thiện chất lượng sống. Tuy nhiên, quá trình phát triển cũng bộc lộ không ít hạn chế.

TS. KTS. Trương Văn Quảng, Phó Tổng thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam nêu thực tế: nhiều đô thị phát triển theo xu hướng mở rộng cơ học, thiếu bản sắc, áp lực lên hạ tầng ngày càng gia tăng, trong khi khoảng cách phát triển giữa đô thị và nông thôn vẫn hiện hữu. Không ít địa phương có xu hướng sao chép các mô hình quy hoạch quốc tế mà chưa thực sự phù hợp với điều kiện tự nhiên, văn hóa, lịch sử và cấu trúc xã hội đặc thù của Việt Nam.

Nếu đô thị đứng trước áp lực đánh mất bản sắc vì quá trình phát triển nóng, thì khu vực nông thôn cũng đối mặt với nguy cơ tương tự khi đô thị hóa diễn ra ngày càng nhanh. Chuyển đổi số, biến đổi khí hậu, hội nhập quốc tế sâu rộng cùng mục tiêu trở thành quốc gia phát triển vào giữa thế kỷ XXI đòi hỏi tư duy quy hoạch phải thay đổi căn bản. "Việc xây dựng một mô hình quy hoạch mang bản sắc Việt Nam, đáp ứng yêu cầu hội nhập nhưng vẫn bảo tồn và phát huy các giá trị nội sinh của dân tộc là yêu cầu tất yếu", TS. KTS. Trương Văn Quảng nhấn mạnh.

TS. KTS. Phạm Thị Nhâm, nguyên Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia cho rằng, nếu thế kỷ XX là thời kỳ xây dựng hạ tầng vật chất và thúc đẩy đô thị hóa, thì thế kỷ XXI là thời kỳ phát triển các mạng lưới dữ liệu, tri thức và kết nối số. Trong bối cảnh đó, quy hoạch không còn đơn thuần là công cụ phân bổ không gian, mà phải trở thành công cụ kiến tạo phát triển, tổ chức hệ thống đô thị - nông thôn hiện đại, kết nối và giàu bản sắc.

Thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam và Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, văn hóa phải được coi là nền tảng, chuyển đổi số là động lực, còn quy hoạch là phương thức hiện thực hóa các mục tiêu phát triển. Đây cũng là con đường để Việt Nam xây dựng quốc gia số nhưng vẫn giữ được bản sắc văn hóa và nâng cao năng lực cạnh tranh.

TS. Nguyễn Quang góp ý, cần đổi mới mạnh mẽ chính sách, thể chế và mô hình quản trị phát triển. Cụ thể, đưa bản sắc văn hóa trở thành một nội dung bắt buộc trong quy hoạch và quản lý phát triển. Quan trọng hơn, cần chuyển từ tư duy bảo tồn công trình sang bảo tồn hệ sinh thái văn hóa sống. Đối tượng bảo tồn không chỉ là các di tích hay công trình kiến trúc mà còn gồm cộng đồng cư dân, sinh kế truyền thống, không gian công cộng, cảnh quan tự nhiên và các giá trị văn hóa phi vật thể gắn với địa phương.

Song song đó, phát triển mạnh các ngành công nghiệp văn hóa, du lịch di sản, kinh tế sáng tạo, kinh tế trải nghiệm và thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa. Khi được quản trị hiệu quả, bản sắc văn hóa sẽ không chỉ là đối tượng cần gìn giữ mà còn trở thành nguồn lực phát triển, góp phần nâng cao sức cạnh tranh của quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa.