Quảng Trị: Từ hành lang kinh tế Đông - Tây đến trung tâm logistics xuyên á

Tuy nhiên năng lực cạnh tranh logistics của một địa phương không thể đo đếm bằng sự lắp ghép cơ học giữa cảng biển, cửa khẩu, đường bộ hay sân bay.

Nhìn vào quy hoạch phát triển của nhiều vùng kinh tế, việc đầu tư hạ tầng theo kiểu mảnh ghép riêng lẻ thường dẫn đến sự gián đoạn luồng hàng và làm gia tăng chi phí. Đối với Quảng Trị, cơ hội phát triển logistics đang được mở ra từ chính sự gặp gỡ của những lợi thế đặc biệt: nằm trên các hành lang giao thông chiến lược, kết nối trực tiếp với Lào và các nước trong Tiểu vùng Mê Kông, đồng thời có hướng mở ra biển và các thị trường quốc tế. Từ một địa phương nằm trên Hành lang Kinh tế Đông – Tây, Quảng Trị đang đứng trước một bước chuyển mới: không chỉ là nơi các dòng hàng đi qua, mà hướng tới trở thành nơi tổ chức, phân phối và tạo thêm giá trị cho những dòng hàng ấy. Ý thức rõ điều đó, Quy hoạch tỉnh Quảng Trị điều chỉnh đã thiết lập một bước đột phá về tư duy: Chuyển mạnh từ "xây cảng chờ tàu" sang "kiến tạo dòng chảy", tức chủ động tạo nguồn hàng và chuỗi dịch vụ logistics trọn gói, biến dải đất này từ một trạm dừng chân thuần túy thành một Trung tâm Logistics Xuyên Á kết nối đa phương thức. Đó cũng là con đường để logistics trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng, góp phần hiện thực hóa khát vọng đưa Quảng Trị trở thành một cực phát triển mới của khu vực miền Trung.

"Kiến tạo dòng chảy" và mô hình chuỗi giá trị khép kín

Chuyển tư duy từ "xây cảng chờ tàu" sang "kiến tạo dòng chảy" nghĩa là Quảng Trị không thụ động xây dựng hạ tầng rồi ngồi chờ doanh nghiệp mang hàng hóa đến, mà chủ động kiến tạo luồng hàng, tích hợp các dịch vụ gia tăng và xây dựng hệ sinh thái kinh tế hoàn chỉnh. Quảng Trị xác định lợi thế logistics không nằm ở một tuyến đường hay một cảng biển đơn lẻ, mà nằm ở khả năng vận hành một mô hình kinh tế tuần hoàn và khép kín.

Hành lang Kinh tế Đông – Tây từ lâu đã được xác định là một trong những tuyến kết nối quan trọng giữa khu vực ven biển miền Trung Việt Nam với Lào, Thái Lan và Tiểu vùng Mê Kông mở rộng. Trên hành lang ấy, Quảng Trị sở hữu một vị trí đặc biệt với hệ thống cửa khẩu, các tuyến giao thông kết nối Đông – Tây và khả năng tiếp cận trực tiếp với không gian kinh tế biển. Đây là lợi thế địa kinh tế có ý nghĩa lớn. Nhưng trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng mạnh mẽ giữa các trung tâm logistics, chỉ có vị trí thuận lợi là chưa đủ. Một hành lang giao thông có thể đưa hàng hóa đi qua một địa phương, nhưng không đồng nghĩa với việc địa phương đó sẽ tạo ra giá trị từ dòng hàng. Giá trị chỉ được tạo ra khi hàng hóa được tập kết, lưu kho, phân loại, chế biến, phân phối; khi các doanh nghiệp vận tải, logistics, thương mại và công nghiệp cùng hình thành một hệ sinh thái hoạt động. Đó chính là bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển logistics của Quảng Trị.

Chuỗi giá trị này bắt đầu từ việc khai thác nguồn hàng, đưa qua các dịch vụ logistics hiện đại, tiếp nối bằng khâu chế biến, phát triển công nghiệp phụ trợ, sau đó qua hệ thống cảng biển và cửa khẩu quốc tế để tiếp cận trực tiếp thị trường toàn cầu. Trong mô hình này, Quảng Trị chủ động hợp tác với các tỉnh bạn của Lào như Savannakhet, Salavan và các tỉnh Đông Bắc Thái Lan để quy hoạch vùng nguyên liệu, xây dựng các khu hợp tác kinh tế qua biên giới. Thay vì chỉ khai thác lợi thế của các tuyến giao thông, Quảng Trị đang hướng tới kiến tạo các trung tâm kinh tế gắn với hành lang giao thông; thay vì chỉ phát triển từng công trình kho bãi hay dịch vụ vận tải riêng lẻ, hướng tới hình thành hệ sinh thái logistics đa phương thức. Một hệ sinh thái trong đó cửa khẩu gắn với thương mại xuyên biên giới; khu công nghiệp gắn với nguồn hàng; cảng biển gắn với xuất nhập khẩu; trung tâm logistics gắn với phân phối; và các tuyến giao thông trở thành những “mạch máu” kết nối toàn bộ không gian kinh tế. Luồng hàng hóa từ nội địa Đông Nam Á khi đi qua các cửa khẩu Quảng Trị sẽ được giữ lại một phần tại các trung tâm kho vận ICD, khu phi thuế quan để chế biến sâu, phân loại, đóng gói, tạo ra giá trị gia tăng trước khi xuất khẩu ra thị trường quốc tế qua Cảng nước sâu Mỹ Thủy. Tư duy này biến Quảng Trị từ một đường ống trung chuyển thuần túy thành một trung tâm tạo giá trị gia tăng cho toàn bộ chuỗi cung ứng.

Mạng lưới kết nối đa phương thức xuyên Á

Ít địa phương nào ở miền Trung có được sự hội tụ tương đối đầy đủ của các hướng kết nối như Quảng Trị. Trên trục Đông – Tây, các tuyến giao thông và cửa khẩu quốc tế mở ra không gian liên kết với nước bạn Lào và sâu hơn là thị trường Thái Lan, Campuchia... Trên trục Bắc – Nam, Quảng Trị nằm trong mạng lưới kết nối quốc gia, tạo điều kiện liên thông với các trung tâm kinh tế lớn quốc gia về phía Bắc cũng như phía Nam. Về phía Đông, hệ thống cảng biển và không gian kinh tế ven biển mở ra hướng kết nối với các tuyến hàng hải và thị trường quốc tế. Sự gặp gỡ của ba không gian này tạo nên một lợi thế đặc biệt: Quảng Trị có thể trở thành điểm giao thoa giữa hành lang kinh tế xuyên biên giới, mạng lưới giao thông quốc gia và không gian kinh tế biển. Trong định hướng phát triển mới, lợi thế ấy càng trở nên rõ nét khi các tuyến kết nối tiếp tục được đầu tư, nâng cấp; hệ thống cửa khẩu được khai thác theo hướng phát triển kinh tế cửa khẩu; các khu kinh tế, khu công nghiệp và không gian đô thị – dịch vụ được tổ chức lại theo quy hoạch, hướng đến trở thành Trung tâm Logicstics xuyên Á. Lợi thế logistics vượt trội của Quảng Trị nằm ở khả năng kết nối nhiều hành lang giao thông riêng lẻ thành một mạng lưới hạ tầng đồng bộ và linh hoạt. Hệ thống kết nối theo chiều ngang được định hình bởi ba trục động lực chính. Dẫn đầu là tuyến Quốc lộ 9 gắn liền với cửa khẩu quốc tế Lao Bảo và Hành lang Kinh tế Đông – Tây, tiếp cận trực tiếp thị trường Savannakhet của Lào và Mukdahan của Thái Lan, hiện đang xử lý luồng hàng hóa quá cảnh đạt hàng triệu tấn mỗi năm. Song song với đó là tuyến Quốc lộ 15D nối Cửa khẩu quốc tế La Lay về Cảng nước sâu Mỹ Thủy, đóng vai trò là tuyến vận tải chuyên dụng ưu việt chở khoáng sản, năng lượng và nông sản từ Nam Lào, Champasak và Bắc Campuchia ra biển. Cùng với tuyến Quốc lộ 12A nối Cửa khẩu Cha Lo về Cảng Hòn La, các trục giao thông ngang này đã tạo nên diện mạo kết nối Đông - Tây vô cùng vững chắc.

Sức mạnh của các hành lang ngang này được gia tăng gấp nhiều lần khi tích hợp đa phương thức với hệ thống giao thông dọc quốc gia. Tuyến Quốc lộ 1A kết hợp cùng mạng lưới cao tốc Bắc – Nam phía Đông đảm bảo khả năng lưu thông hàng hóa tốc độ cao. Hệ thống đường sắt quốc gia hiện hữu cùng định hướng tuyến đường sắt kết nối Lao Bảo – Đông Hà trong tương lai giúp mở ra phương thức vận tải khối lượng lớn với chi phí tối ưu. Đồng thời, Cảng hàng không Đồng Hới và dự án Cảng hàng không Quảng Trị quy mô cấp 4C đóng vai trò là mắt xích vận tải hàng hóa nhanh và hành khách, kết hợp hoàn hảo với điểm tựa đường thủy là Cảng nước sâu Mỹ Thủy, Hòn La để hoàn thiện mảnh ghép hạ tầng đa phương thức. Điều quan trọng là những tuyến giao thông này không được nhìn nhận như những công trình độc lập. Một tuyến đường Đông – Tây phải kết nối với cửa khẩu, khu kinh tế, trung tâm logistics và cảng biển. Một cảng biển phải được kết nối với khu công nghiệp và nguồn hàng từ phía Tây. Một khu công nghiệp phải được kết nối với hệ thống vận tải và thị trường. Khi những kết nối đó được hình thành, lợi thế giao thông sẽ được chuyển hóa thành lợi thế chuỗi cung ứng.

Logistics – không chỉ vận chuyển hàng hóa

Trong cách hiểu truyền thống, logistics thường được gắn với vận tải và kho bãi. Nhưng trong nền kinh tế hiện đại, logistics là một phần quan trọng của năng lực cạnh tranh. Một hệ thống logistics hiệu quả giúp giảm chi phí vận chuyển, rút ngắn thời gian giao hàng, mở rộng khả năng tiếp cận thị trường và nâng cao sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Với Quảng Trị, logistics không chỉ là một ngành dịch vụ, Logistics phải trở thành hạ tầng mềm của nền kinh tế, kết nối các ngành sản xuất với thị trường và tạo ra những dòng chảy kinh tế mới. Không có nguồn hàng ổn định, logistics khó có thể phát triển quy mô lớn.

Nhưng ngược lại, nếu không có hệ thống logistics hiệu quả, công nghiệp chế biến, nông nghiệp hàng hóa, xuất nhập khẩu và thương mại xuyên biên giới cũng khó phát triển mạnh. Bởi vậy, chiến lược logistics của Quảng Trị phải được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với chiến lược phát triển công nghiệp, năng lượng, nông nghiệp, thương mại và kinh tế biển. Theo đó, công nghiệp tạo ra nguồn hàng, nông nghiệp tạo ra những sản phẩm cần được kết nối với thị trường, cửa khẩu mở rộng không gian thương mại, cảng biển mở ra các thị trường quốc tế… và logistics chính là hệ thống kết nối những mắt xích đó. Đây là lý do Quảng Trị không thể phát triển logistics như một ngành dịch vụ độc lập, mà cần hướng tới xây dựng một hệ sinh thái logistics gắn với chuỗi giá trị sản xuất và thương mại.

Từ cửa khẩu đến cảng biển – kiến tạo một chuỗi logistics hoàn chỉnh

Một trong những cơ hội lớn nhất của Quảng Trị là khả năng hình thành các chuỗi logistics liên kết từ phía Tây ra phía Đông. Ở phía Tây là hệ thống cửa khẩu và không gian kinh tế xuyên biên giới. Ở giữa là các trung tâm đô thị, khu kinh tế, khu công nghiệp và mạng lưới giao thông. Ở phía Đông là không gian kinh tế biển, cảng biển và các tuyến vận tải quốc tế. Khi ba khu vực này được kết nối thành một hệ thống thống nhất, Quảng Trị có thể từng bước hình thành chuỗi: Cửa khẩu, Trung tâm logistics, Khu công nghiệp, Cảng biển, Thị trường quốc tế. Đây không chỉ là một tuyến vận tải, đây là một chuỗi tạo giá trị.

Hàng hóa từ khu vực phía Tây có thể được tiếp nhận, tập kết và phân phối. Các doanh nghiệp trong khu công nghiệp có thể tiếp cận nguyên liệu và thị trường thuận lợi hơn. Hàng hóa sản xuất tại Quảng Trị có thể được đưa ra cảng biển để kết nối với thị trường quốc tế. Ngược lại, nguyên liệu, thiết bị và hàng hóa nhập khẩu có thể đi theo chiều ngược lại, phục vụ cho sản xuất và thương mại trong một không gian rộng lớn hơn. Khi dòng chảy hai chiều được hình thành, logistics sẽ không chỉ phục vụ vận chuyển, mà trở thành một phần của hệ thống kinh tế xuyên vùng và xuyên quốc gia.

Xây dựng những “nút” logistics trong mạng lưới xuyên Á

Để trở thành trung tâm logistics có sức cạnh tranh, Quảng Trị cần phát triển không chỉ các tuyến kết nối mà cả những “nút” logistics có khả năng tập trung và phân phối hàng hóa. Đó có thể là các trung tâm logistics gắn với cửa khẩu; các khu logistics phục vụ khu công nghiệp; kho ngoại quan; trung tâm phân phối; hệ thống kho lạnh phục vụ nông nghiệp và thủy sản; dịch vụ logistics cảng biển và các mô hình logistics hiện đại. Mỗi “nút” logistics không nên được phát triển đơn lẻ, trung tâm logistics cửa khẩu phải gắn với thương mại biên giới, logistics công nghiệp phải gắn với các khu sản xuất, logistics lạnh phải gắn với vùng nguyên liệu và nhà máy chế biến, logistics cảng biển phải gắn với nguồn hàng và các tuyến vận tải quốc tế. Sự liên kết của những “nút” này sẽ tạo thành một mạng lưới logistics đa tầng, có khả năng phục vụ không chỉ nhu cầu của Quảng Trị mà còn mở rộng ra không gian kinh tế liên vùng và xuyên biên giới. Đây chính là nền tảng để hướng tới một trung tâm logistics có tầm vóc rộng hơn.

Tạo nguồn hàng – chìa khóa của một trung tâm logistics

Một trung tâm logistics không thể được xây dựng chỉ bằng kho bãi và hạ tầng. Yếu tố quyết định là nguồn hàng. Bởi vậy, muốn logistics phát triển, Quảng Trị phải đồng thời tạo ra các ngành kinh tế có khả năng tạo nguồn hàng lớn và ổn định. Đó là công nghiệp chế biến, công nghiệp năng lượng, sản xuất vật liệu, nông nghiệp hàng hóa, chế biến nông – lâm – thủy sản và thương mại xuyên biên giới. Đây là mối quan hệ có tính tương hỗ, Logistics tốt sẽ thu hút công nghiệp, Công nghiệp phát triển sẽ tạo nguồn hàng cho logistics, nguồn hàng tăng lên sẽ tạo động lực đầu tư vào cảng biển, kho bãi và dịch vụ vận tải… và hệ sinh thái logistics hoàn chỉnh hơn sẽ tiếp tục nâng cao sức hấp dẫn đầu tư của địa phương, đây là một vòng tuần hoàn phát triển. Chính vì vậy, việc phát triển logistics ở Quảng Trị cần được đặt trong chiến lược tổng thể về công nghiệp – thương mại – hạ tầng – cửa khẩu – cảng biển.

Cơ hội cho nhà đầu tư trong một hệ sinh thái đang hình thành

Không gian logistics mới đang mở ra nhiều cơ hội cho các nhà đầu tư trong và ngoài nước. Đó là cơ hội phát triển: Trung tâm logistics và trung tâm phân phối; Kho ngoại quan và hệ thống kho bãi hiện đại; Logistics cửa khẩu; Logistics cảng biển; Kho lạnh và logistics phục vụ nông nghiệp; Dịch vụ vận tải đa phương thức; Hạ tầng logistics phục vụ khu công nghiệp; Các nền tảng logistics số và dịch vụ quản trị chuỗi cung ứng. Nhưng cơ hội lớn hơn nằm ở việc tham gia vào toàn bộ hệ sinh thái. Nhà đầu tư logistics có thể kết nối với doanh nghiệp sản xuất, nhà đầu tư cảng biển có thể kết nối với các trung tâm phân phối, doanh nghiệp công nghiệp có thể kết nối với chuỗi cung ứng xuyên biên giới. Các nhà đầu tư thương mại có thể tiếp cận một không gian thị trường rộng lớn hơn. Quảng Trị vì vậy đang hướng tới thu hút không chỉ từng dự án riêng lẻ, mà là những nhà đầu tư có khả năng tạo ra sự kết nối và sức lan tỏa.

Từ hành lang Đông – Tây đến một tầm nhìn xuyên Á

Trong bối cảnh các nền kinh tế ngày càng phụ thuộc vào khả năng kết nối, những địa phương nằm trên các tuyến giao thương chiến lược đang đứng trước những cơ hội mới. Quảng Trị có lợi thế để trở thành một trong những điểm kết nối quan trọng ấy. Nhưng mục tiêu không chỉ là trở thành nơi hàng hóa đi qua. Mục tiêu lớn hơn là trở thành nơi hàng hóa được tập kết, phân phối, chế biến và tạo thêm giá trị. Từ Hành lang Kinh tế Đông – Tây, Quảng Trị đang hướng tới một không gian logistics rộng lớn hơn – nơi kết nối biển với biên giới, kết nối Việt Nam với các nước trong Tiểu vùng Mê Kông và kết nối các chuỗi sản xuất với thị trường quốc tế.

Đó là một hành trình chuyển hóa lợi thế vị trí thành năng lực cạnh tranh. Từ hành lang giao thông đến hành lang kinh tế, từ dòng xe đi qua đến dòng hàng được tổ chức, từ lợi thế địa lý đến lợi thế chuỗi cung ứng. Và từ đó, từng bước kiến tạo một trung tâm logistics có khả năng kết nối xuyên Á. Với tư duy phát triển mới, hạ tầng đang được đầu tư và không gian kinh tế đang được tái tổ chức, logistics có thể trở thành một trong những động lực quan trọng đưa Quảng Trị tiến sâu hơn vào các mạng lưới kinh tế khu vực. Quảng Trị – nơi Hành lang Đông – Tây gặp biển, nơi các dòng chảy kinh tế hội tụ và nơi những chuỗi giá trị mới đang được kiến tạo. Từ những tuyến đường mở ra phía Tây đến những cánh cửa hướng ra biển Đông, Quảng Trị đang từng bước biến lợi thế kết nối thành sức mạnh phát triển – hướng tới trở thành một trung tâm logistics mới trên bản đồ kinh tế xuyên Á.

Tiếng nói từ chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp

Đánh giá về mô hình logistics mới của Quảng Trị, Tiến sĩ Trần Minh Tuấn, Chuyên gia Logistics Quốc tế phân tích rằng lợi thế lớn nhất của Quảng Trị không nằm riêng lẻ ở một con đường hay một ngôi cảng, mà nằm ở khả năng đan xem nhiều hành lang thành một mạng lưới logistics thống nhất. Việc tỉnh chuyển từ "xây cảng chờ tàu" sang "kiến tạo dòng chảy" bằng cách quy hoạch các trung tâm kho vận ICD, khu phi thuế quan và hạ tầng hải quan một cửa ngay tại biên giới đã tạo ra lực hút tự nhiên. Doanh nghiệp trong khu vực Mêkông chắc chắn sẽ chọn Quảng Trị vì đây là hành trình tối ưu nhất về cả thời gian lẫn chi phí vận tải.

Ở góc độ doanh nghiệp trực tiếp tham gia chuỗi cung ứng, nhiều Công ty Vận tải & Logistics đều đưa ra chia sẻ rằng trước đây, vận chuyển container từ Đông Bắc Thái Lan ra các cảng biển phía Bắc hoặc phía Nam rất tốn kém do quãng đường kéo dài. Khi các hành lang Quốc lộ 9 và Quốc lộ 15D nối từ cửa khẩu Lao Bảo, La Lay xuống Cảng Mỹ Thủy được hoàn thiện, doanh nghiệp đã rút ngắn được gần 300 km hành trình, giảm từ 15% đến 20% chi phí nhiên liệu. Việc Quảng Trị chủ động đơn giản hóa thủ tục hải quan và đầu tư hạ tầng kho bãi đồng bộ đã giúp dòng hàng lưu thông liên tục, không còn ùn tắc.

Từ một địa phương chịu nhiều khó khăn, Quảng Trị đang biến những thách thức địa lý thành lợi thế phát triển vượt bậc. Bằng việc chủ động tạo nguồn hàng, hoàn thiện chuỗi dịch vụ logistics trọn gói và nâng cao năng lực kết nối đa phương thức, Quảng Trị đang khẳng định vững chắc vị thế của một Trung tâm Logistics Xuyên Á, trở thành mắt xích không thể thiếu trong chuỗi cung ứng toàn cầu.