Quản lý thuế hiệu quả từ ý thức tuân thủ pháp luật về thuế và kế toán của doanh nghiệp

Quản lý thuế chuyển mạnh sang phân tích rủi ro

Trong tình hình thực tiễn hiện nay, Cục Thuế (Bộ Tài chính) vừa đề nghị Hiệp hội Kế toán và Kiểm toán Việt Nam cùng các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực kế toán, kiểm toán tăng cường phối hợp nhằm phòng ngừa rủi ro, nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật về thuế và kế toán của doanh nghiệp.

Động thái này cho thấy vai trò của các tổ chức, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ kế toán, kiểm toán không chỉ nằm ở việc thực hiện nghiệp vụ chuyên môn mà còn có ý nghĩa trong việc hỗ trợ khách hàng nhận diện và phòng ngừa rủi ro pháp lý ngay từ khâu lập chứng từ, ghi sổ, lập báo cáo tài chính và kê khai thuế.

Đáng chú ý, Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đã quy định việc cơ quan thuế phân nhóm người nộp thuế dựa trên các tiêu chí về ngành nghề, quy mô, mức độ và lịch sử tuân thủ, từ đó phân bổ nguồn lực và áp dụng biện pháp quản lý, giám sát phù hợp. Luật cũng đặt việc phân tích, đánh giá mức độ rủi ro về thuế và mức độ tuân thủ vào một trong những cơ sở của hoạt động quản lý thuế.

Theo hướng tiếp cận này, dữ liệu về doanh thu, chi phí, lợi nhuận, hóa đơn điện tử, giao dịch liên kết, hoàn thuế và tình hình thực hiện nghĩa vụ với ngân sách có thể được đối chiếu, phân tích để nhận diện những dấu hiệu bất thường. Qua đó, hoạt động thanh tra, kiểm tra được định hướng vào những đối tượng có mức độ rủi ro cao hơn, thay vì dàn trải nguồn lực.

Đây cũng là sự thay đổi đáng chú ý trong phương thức quản lý. Khi dữ liệu ngày càng trở thành cơ sở quan trọng cho quyết định quản lý, doanh nghiệp không chỉ cần thực hiện đúng nghĩa vụ kê khai, nộp thuế mà còn phải bảo đảm tính nhất quán của thông tin được phản ánh trên hệ thống kế toán, hóa đơn và hồ sơ thuế.

Lỗ kéo dài không đồng nghĩa vi phạm, nhưng cần tiếp tục theo dõi và làm rõ

Qua rà soát dữ liệu quản lý, Cục Thuế cho biết vẫn còn một bộ phận doanh nghiệp kê khai thua lỗ trong nhiều năm, có dấu hiệu liên quan đến chuyển giá, báo lãi thấp hoặc duy trì tỷ suất lợi nhuận thấp hơn đáng kể so với mặt bằng của ngành nghề kinh doanh. Đây là những trường hợp có thể thuộc nhóm cần tiếp tục theo dõi, phân tích để áp dụng biện pháp quản lý phù hợp.

Tuy nhiên, việc một doanh nghiệp phát sinh thua lỗ trong một hoặc một số kỳ kinh doanh không thể mặc nhiên được xem là vi phạm pháp luật. Trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, doanh nghiệp có thể chịu tác động của thị trường, chi phí đầu vào, biến động nhu cầu hoặc những yếu tố bất lợi khác.

Vấn đề đặt ra là khi tình trạng thua lỗ kéo dài đi cùng với sự gia tăng về doanh thu, quy mô tài sản hoặc hoạt động kinh doanh, trong khi kết quả lợi nhuận không tương xứng, dữ liệu này có thể trở thành một dấu hiệu để cơ quan thuế phân tích sâu hơn.

Tương tự, tỷ suất lợi nhuận thấp bất thường so với doanh nghiệp cùng ngành, giao dịch liên kết có giá trị lớn, chi phí biến động đột biến, thường xuyên đề nghị hoàn thuế hoặc dữ liệu hóa đơn điện tử không phù hợp với quy mô hoạt động thực tế cũng có thể là những yếu tố được hệ thống quản lý rủi ro lưu ý.

Điều này đặt ra yêu cầu cao hơn đối với chất lượng thông tin kế toán của doanh nghiệp. Những khoản chi phí không đầy đủ hồ sơ, chứng từ; doanh thu ghi nhận không đúng thời điểm; hóa đơn không phản ánh giao dịch thực tế; chi phí liên quan đến giao dịch liên kết thiếu cơ sở hoặc sự chênh lệch giữa báo cáo tài chính, hồ sơ khai thuế và dữ liệu hóa đơn điện tử đều có thể làm gia tăng rủi ro trong quá trình quản lý.

Vì vậy, Cục Thuế đề nghị các công ty kế toán, kiểm toán phát huy vai trò tư vấn chuyên môn, đồng thời nâng cao trách nhiệm nghề nghiệp. Bên cạnh yêu cầu bảo đảm tính trung thực, khách quan của thông tin tài chính, các đơn vị cung cấp dịch vụ được khuyến nghị chủ động phổ biến chính sách thuế, hướng dẫn khách hàng thực hiện đúng quy định về kê khai, hạch toán và nộp thuế.

Cách tiếp cận này hướng tới phòng ngừa sai phạm ngay từ đầu, thay vì chờ đến khi cơ quan quản lý phát hiện mới xử lý. Trước đó, Cục Thuế cũng đã đề nghị các hiệp hội nghề nghiệp trong lĩnh vực kế toán, kiểm toán, đại lý thuế và các tổ chức cung cấp dịch vụ tư vấn thuế phối hợp tuyên truyền, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của doanh nghiệp.

Hình thành môi trường kinh doanh minh bạch

Một vấn đề được cơ quan thuế đặc biệt lưu ý là ranh giới giữa hệ thống thông tin phục vụ quản trị nội bộ hợp pháp với việc tổ chức nhiều hệ thống sổ kế toán tài chính nhằm phản ánh các số liệu khác nhau.

Một vấn đề được cơ quan thuế đặc biệt lưu ý là ranh giới giữa hệ thống thông tin phục vụ quản trị nội bộ hợp pháp với việc tổ chức nhiều hệ thống sổ kế toán tài chính nhằm phản ánh các số liệu khác nhau.

Về nguyên tắc, doanh nghiệp có thể xây dựng các báo cáo quản trị để phục vụ điều hành, theo dõi doanh thu, chi phí, dòng tiền, hiệu quả từng bộ phận hoặc từng hoạt động. Tuy nhiên, những công cụ quản trị này không thể được sử dụng để thay thế hoặc làm sai lệch hệ thống sổ kế toán tài chính.

Luật Kế toán quy định đơn vị kế toán chỉ sử dụng một hệ thống sổ kế toán cho một kỳ kế toán năm; đồng thời nghiêm cấm việc lập hai hệ thống sổ kế toán tài chính trở lên hoặc cung cấp, công bố các báo cáo tài chính có số liệu không đồng nhất trong cùng một kỳ kế toán.

Cục Thuế cũng đã có văn bản về việc phối hợp ngăn chặn hành vi gian lận thuế thông qua sử dụng song song hai hệ thống sổ kế toán tài chính. Theo đó, việc vận hành một hệ thống để phản ánh số liệu phục vụ cơ quan quản lý và một hệ thống khác để ghi nhận đầy đủ doanh thu thực tế, nhằm giảm nghĩa vụ với ngân sách, là hành vi có rủi ro pháp lý nghiêm trọng.

Đối với các doanh nghiệp kế toán, kiểm toán, yêu cầu đặt ra không chỉ là kiểm tra tính hợp lý của số liệu mà còn phải cảnh báo khách hàng về những rủi ro phát sinh từ việc ghi nhận doanh thu, hạch toán chi phí, sử dụng hóa đơn, chứng từ và xác định nghĩa vụ thuế.

Trong môi trường quản lý dựa trên dữ liệu, tính nhất quán giữa các nguồn thông tin trở thành một yêu cầu quan trọng. Báo cáo tài chính, tờ khai thuế và dữ liệu hóa đơn điện tử nếu có những chênh lệch lớn sẽ đặt ra yêu cầu giải trình và có thể làm gia tăng mức độ rủi ro của người nộp thuế.

Cùng với yêu cầu tăng cường quản lý, việc chuyển sang phương thức quản lý dựa trên rủi ro cũng có ý nghĩa giảm kiểm tra dàn trải đối với những doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt. Khi nguồn lực được tập trung vào những trường hợp có dấu hiệu bất thường, doanh nghiệp chấp hành nghiêm pháp luật có thêm điều kiện tập trung cho sản xuất, kinh doanh.

Theo báo cáo tình hình kinh tế - xã hội 7 tháng đầu năm 2026, tổng thu ngân sách Nhà nước ước đạt 1,83 triệu tỷ đồng, bằng 72,5% dự toán năm và tăng 16% so với cùng kỳ năm trước. Trong bối cảnh nguồn thu ngân sách tiếp tục tăng, yêu cầu quản lý hiệu quả, chống thất thu nhưng đồng thời tạo thuận lợi cho người nộp thuế tuân thủ càng trở nên rõ nét.

Đối với doanh nghiệp, minh bạch và nhất quán trong kế toán vì thế không chỉ là yêu cầu để đáp ứng nghĩa vụ thuế. Đây còn là nền tảng của quản trị doanh nghiệp và uy tín trên thị trường. Một hệ thống sổ sách chặt chẽ, báo cáo tài chính đáng tin cậy và thông tin được công bố nhất quán sẽ giúp doanh nghiệp củng cố niềm tin của nhà đầu tư, cổ đông, đối tác và các tổ chức tín dụng.

Ngược lại, những khoản lợi nhuận thiếu ổn định, chi phí bất thường, chênh lệch lớn giữa doanh thu, lợi nhuận và dòng tiền hoặc sự thiếu nhất quán giữa các nguồn dữ liệu có thể trở thành rủi ro kép: vừa liên quan đến nghĩa vụ thuế, vừa ảnh hưởng tới chất lượng quản trị và giá trị doanh nghiệp.

Trong quá trình chuyển đổi phương thức quản lý thuế, trách nhiệm tuân thủ vì vậy không chỉ đặt lên cơ quan thuế. Sự phối hợp của doanh nghiệp, các tổ chức nghề nghiệp và đơn vị cung cấp dịch vụ kế toán, kiểm toán sẽ góp phần hình thành một môi trường kinh doanh minh bạch hơn, trong đó phòng ngừa rủi ro được thực hiện từ sớm, thay vì chỉ xử lý vi phạm sau khi đã phát sinh.