Xây dựng thế hệ am hiểu AI: Tầm nhìn giáo dục mới của Trung Quốc
Đến năm 2030, Trung Quốc đặt mục tiêu phổ cập kiến thức về trí tuệ nhân tạo (AI) cho học sinh trên toàn quốc, coi đây là bước đi chiến lược nhằm chuẩn bị nguồn nhân lực cho cuộc cạnh tranh công nghệ với Mỹ.

Từ lớp học đến chiến lược phát triển nhân lực
Tại Học viện New Talent Bắc Kinh, một trường tư thục có học phí 39.000 USD/năm, học sinh 13 tuổi Peng Gaodi đã sử dụng AI để phát triển hơn 200 ứng dụng, từ nền tảng nộp bài tập đến sàn giao dịch đồ cũ. Em còn có cơ hội trình bày ý tưởng trước các nhà đầu tư và nuôi dưỡng ước mơ trở thành nhà khoa học máy tính.
Trong khi đó, các bạn cùng trường lập trình robot hình người chơi bóng đá, tham gia hội thảo về lập trình và thực hành trên thiết bị mô phỏng chuyến bay. Những tấm áp phích trong khuôn viên trường khuyến khích học sinh sử dụng AI để tạo ra thế giới ảo chỉ trong 5 phút.

Theo Reuters, ngôi trường với hơn 2.000 học sinh này đã xây dựng chương trình đổi mới sáng tạo kỹ thuật số riêng, bao gồm AI, robot và lập trình, đồng thời phát triển mô hình AI phục vụ giảng dạy trên lớp.
Đây là một ví dụ về sự thay đổi đang diễn ra trong hệ thống giáo dục Trung Quốc. Với gần 200 triệu học sinh tiểu học và trung học, nước này đang triển khai một trong những chương trình thử nghiệm ứng dụng AI vào giáo dục có quy mô lớn nhất thế giới.
Bắc Kinh đặt mục tiêu đến năm 2030, mọi học sinh đều được trang bị kiến thức về AI. Theo các định hướng giáo dục hiện hành, học sinh sẽ từng bước tiếp cận từ những khái niệm cơ bản ở cấp học nhỏ đến khả năng sử dụng công cụ AI tiên tiến, giải quyết vấn đề và vận dụng tư duy phản biện trong các dự án phức tạp.
Nỗ lực này không chỉ nhằm đổi mới phương pháp giảng dạy mà còn gắn với chiến lược phát triển kinh tế và công nghệ của Trung Quốc. Bắc Kinh kỳ vọng việc tiếp xúc sớm với công nghệ sẽ tạo nền tảng cho thế hệ nhân lực có khả năng đổi mới sáng tạo và tạo ra những đột phá trong tương lai.

Cuộc chuyển đổi giáo dục quy mô lớn
Theo rà soát của Reuters, gần một nửa số tỉnh và thành phố trực thuộc Trung ương Trung Quốc đã ban hành kế hoạch triển khai giáo dục AI mang tính ràng buộc. Thượng Hải yêu cầu mỗi khối lớp có ít nhất 30 giờ giảng dạy kỹ năng AI mỗi năm. Bắc Kinh dự kiến tích hợp AI vào hoạt động theo dõi sức khỏe học sinh và xây dựng 100 trường học thí điểm ứng dụng công nghệ này.
Một số địa phương còn tiến xa hơn. Ninh Hạ và Cam Túc dự kiến đưa kiến thức AI vào các kỳ thi tuyển sinh quan trọng từ năm 2027. Tại Quý Châu, công nghệ nhận diện khuôn mặt và phân tích hành vi được tích hợp vào lớp học; trong khi Thượng Hải triển khai các hệ thống theo dõi sức khỏe thể chất và tinh thần của học sinh. Ở Vân Nam, 14.000 lớp học dự kiến được trang bị hệ thống ghi lại và phân tích bài giảng bằng AI.

Theo Reuters, từ năm 2024, Bộ Giáo dục Trung Quốc đã khuyến khích các trường đưa AI vào chương trình giảng dạy, đào tạo giáo viên và triển khai các chương trình thí điểm. Học sinh tiểu học được làm quen với những công cụ AI cơ bản, trong khi học sinh lớn hơn tìm hiểu nguyên lý hoạt động và ứng dụng công nghệ vào các dự án phức tạp hơn.
Rà soát hơn 100 hồ sơ mua sắm công cho thấy các cơ quan chức năng Trung Quốc đã cam kết chi ít nhất 31 triệu USD trong năm qua cho thiết bị AI trong lớp học, đào tạo và nền tảng giảng dạy. Tuy nhiên, con số thực tế có thể lớn hơn nhiều do ngân sách được phân bổ ở hàng nghìn địa phương. Công ty tư vấn iResearch ước tính chi tiêu cho số hóa giáo dục năm 2025 đạt gần 83 tỷ USD, trong đó các dự án AI tạo sinh chiếm 46% tổng giá trị mua sắm trong lĩnh vực giáo dục AI.
Thu hẹp khoảng cách giáo dục, mở rộng cơ hội tiếp cận
Một trong những ứng dụng đáng chú ý của AI là hỗ trợ những trường học ở khu vực còn thiếu giáo viên có trình độ chuyên môn.
Tại Trường Trung học Qinqing, huyện Phú Nam, tỉnh An Huy, khoảng 4.000 học sinh đang học các môn chính thông qua những bài giảng do AI tạo ra. Học sinh sử dụng máy tính bảng để tham gia các lớp học được cá nhân hóa. Khi gặp khó khăn, các tác nhân AI sẽ đặt câu hỏi gợi mở thay vì đưa ngay đáp án.
Thầy Hiệu trưởng Yang Tianliang cho rằng AI có ưu thế ở khả năng hỗ trợ liên tục, không bị mệt mỏi và không khiến học sinh ngại ngùng khi đặt những câu hỏi cơ bản. Nhà trường sử dụng các mô hình AI của Alibaba, ByteDance và Z.AI để tạo văn bản, hình ảnh, bài học tương tác và video, đồng thời tổ chức các dự án nhóm nhằm tăng cường tương tác giữa học sinh. Ông Yang cho biết phương pháp này đã góp phần nâng tỷ lệ học sinh trúng tuyển đại học của trường từ dưới 60% lên 90% trong những năm gần đây.

Tuy nhiên, theo ông Ted Mo Chen, Chánh văn phòng công ty công nghệ giáo dục ClassIn, việc ứng dụng AI trong trường học Trung Quốc hiện vẫn chưa không đồng đều. Ông nhận định số trường thực sự tích hợp hiệu quả công nghệ này vào chương trình giảng dạy còn hạn chế.
Thực tế, trong khi một số trường khuyến khích học sinh sử dụng AI để sáng tạo, xây dựng sản phẩm và phát triển kỹ năng công nghệ, những trường khác chủ yếu coi đây là giải pháp hỗ trợ giảng dạy, khắc phục tình trạng thiếu nguồn lực giáo dục.
Tìm kiếm sự cân bằng
Theo các chuyên gia, dù mở ra nhiều cơ hội, việc Trung Quốc đưa AI vào trường học cũng làm gia tăng những lo ngại về khả năng tư duy độc lập của học sinh. Một trong những vấn đề được các nhà giáo dục quan tâm là hiện tượng “ủy thác nhận thức”, khi học sinh ngày càng giao phó các nhiệm vụ tư duy cho công nghệ thay vì tự mình phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề.
Một nghiên cứu gần đây khảo sát gần 27.000 thanh thiếu niên Trung Quốc cho thấy việc sử dụng AI có liên quan đến mức tăng 18% điểm bài tập về nhà, nhưng đồng thời đi kèm mức giảm 20% điểm thi hàng tháng trong vòng sáu tháng. Mức sụt giảm đáng kể nhất được ghi nhận ở các môn khoa học xã hội.
Một khảo sát trên toàn quốc với hơn 320.000 học sinh Trung Quốc trong năm nay cũng ghi nhận những lợi ích của AI đối với giáo dục, nhưng cảnh báo nguy cơ phụ thuộc vào công nghệ và suy giảm khả năng tư duy độc lập. Những học sinh sử dụng AI ít nhất ba lần mỗi tuần có kết quả thấp hơn về ghi nhớ, khả năng hiểu, phân tích và sáng tạo so với nhóm sử dụng ít thường xuyên hơn.

Các nghiên cứu này chưa chứng minh được mối quan hệ nhân quả, song củng cố những lo ngại về việc học sinh có thể dần phụ thuộc vào AI để tìm kiếm câu trả lời nhanh chóng, thay vì tự suy nghĩ và tìm cách giải quyết vấn đề.
Trước những thách thức này, một số trường học và phụ huynh đang chủ động xây dựng nguyên tắc sử dụng AI nhằm bảo đảm công nghệ hỗ trợ chứ không thay thế quá trình tư duy.
Tại Học viện New Talent Bắc Kinh, Peng Gaodi cho biết em thường tự tìm cách giải quyết các bài toán lập trình trước khi nhờ AI gợi ý, thay vì yêu cầu công nghệ đưa ra lời giải hoàn chỉnh. Em cho rằng AI đã giúp mình hiểu sâu hơn về môn toán, nhưng vẫn chỉ nên được coi là công cụ hỗ trợ.
Tương tự, một phụ huynh ở Bắc Kinh có con gái 11 tuổi đặt ra quy tắc: con phải dành ít nhất 15 phút tự giải một bài toán khó trước khi sử dụng AI. Vài ngày sau, người mẹ yêu cầu con giải lại bài toán đó mà không có sự trợ giúp của công nghệ để kiểm tra mức độ hiểu bài.
“Điều quan trọng là phải bảo đảm con thực sự hiểu và tiếp thu được cách giải”, bà nói.
Theo các chuyên gia, những thử nghiệm này cho thấy thách thức lớn nhất của giáo dục AI không đơn thuần là đưa công nghệ vào lớp học, mà là xác định cách sử dụng phù hợp để nâng cao chất lượng học tập. Với Trung Quốc, mục tiêu xây dựng thế hệ am hiểu AI sẽ đòi hỏi sự cân bằng giữa trang bị kỹ năng công nghệ, phát triển năng lực sáng tạo và duy trì khả năng tư duy độc lập - những yếu tố quyết định chất lượng nguồn nhân lực trong kỷ nguyên AI.

.jpg)
