Phát triển thị trường hàng hóa phái sinh, bảo vệ lợi ích người sản xuất
Thảo luận về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, các ĐBQH đề nghị hoàn thiện cơ chế tổ chức thị trường, minh bạch giá tham chiếu và tăng cường quản lý, giám sát. Bên cạnh đó, cần tạo điều kiện để nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp nông nghiệp tiếp cận công cụ phòng ngừa rủi ro, ổn định đầu ra và nâng cao giá trị nông sản Việt Nam.
Sáng 20/11, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.

Tạo điều kiện để người sản xuất tiếp cận thị trường
ĐBQH Tráng A Dương (Lào Cai) cho rằng, Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là cơ sở pháp lý quan trọng để phát triển thị trường hàng hóa hiện đại, minh bạch, đồng thời tạo công cụ phòng ngừa rủi ro biến động giá cho doanh nghiệp và người sản xuất.

Từ thực tiễn sản xuất tại Tây Nguyên, khu vực có diện tích và sản lượng cà phê lớn của cả nước, đại biểu nhấn mạnh, biến động giá cả tác động trực tiếp đến thu nhập của hàng vạn hộ nông dân, trong đó có đồng bào dân tộc thiểu số. Có thời điểm, giá cà phê giảm từ khoảng 100.000 đồng/kg xuống chưa đầy 80.000 đồng/kg, khiến người sản xuất đối mặt với rủi ro lớn.
Theo đại biểu, hiện có khoảng 50.000 tài khoản giao dịch trên Sở Giao dịch hàng hóa trong nước, trong đó có sự tham gia của nhiều hộ nông dân nhằm phòng vệ giá. Tuy nhiên, việc tiếp cận thị trường vẫn hạn chế do khó khăn về vốn, công nghệ, ngôn ngữ và điều kiện giao dịch.
Do đó, đại biểu đề nghị có chính sách hỗ trợ nông dân tiếp cận thị trường, đơn giản hóa quy trình tham gia, tăng cường tuyên truyền, đào tạo và hướng dẫn kỹ thuật giao dịch. Đáng chú ý, hiệu quả của thị trường hàng hóa phái sinh không nên chỉ đánh giá qua lãi, lỗ trên tài khoản mà cần gắn với khả năng phòng vệ giá, ổn định thu nhập và duy trì sản xuất thực tế.

Cùng quan điểm, ĐBQH Thạch Phước Bình (Vĩnh Long) cho rằng, tình trạng được mùa mất giá nhiều năm qua cho thấy những hạn chế trong dự báo thị trường, bảo quản, chế biến, liên kết tiêu thụ và thiếu công cụ phòng ngừa rủi ro giá.
Đại biểu dẫn ví dụ, một ha lúa thu hoạch 6 tấn, giá bán 7.000 đồng/kg thì doanh thu đạt 42 triệu đồng. Nhưng khi được mùa, sản lượng tăng lên 7 tấn, giá giảm còn 5.000 đồng/kg thì doanh thu chỉ còn 35 triệu đồng.
Theo đại biểu, không nhất thiết từng hộ nông dân phải trực tiếp tham gia Sở Giao dịch hàng hóa. Quan trọng hơn là hợp tác xã, doanh nghiệp thu mua, chế biến và xuất khẩu có thể sử dụng công cụ phòng ngừa rủi ro giá, qua đó xây dựng cơ chế thu mua, tiêu thụ ổn định hơn cho nông dân.
.jpg)
Vì vậy, cần cụ thể hóa chính sách hỗ trợ hợp tác xã và doanh nghiệp nông nghiệp tiếp cận công cụ quản trị rủi ro; đồng thời xác định hiệu quả phục vụ sản xuất nông nghiệp là tiêu chí quan trọng khi đánh giá sự phát triển của thị trường hàng hóa phái sinh.
Hoàn thiện mô hình thị trường, minh bạch giá tham chiếu
Quan tâm đến cơ chế vận hành thị trường, ĐBQH Trịnh Xuân An (TP. Đồng Nai) đề nghị tiếp tục làm rõ phạm vi điều chỉnh của dự thảo luật, nhất là quy định về thị trường giao dịch ngay tập trung và thị trường phái sinh. Theo đại biểu, cần nghiên cứu tách bạch các quy định tại Điều 32 để bảo đảm rõ ràng trong tổ chức và thực hiện.

Đối với mô hình Sở Giao dịch hàng hóa, đại biểu đề nghị làm rõ quy mô, nguyên tắc tổ chức và cơ chế kiểm soát sở hữu trực tiếp, gián tiếp, đặc biệt là sự tham gia của nhà đầu tư nước ngoài. Đồng thời, cần đánh giá, so sánh các mô hình sở hữu gồm 100% vốn Nhà nước, Nhà nước nắm cổ phần chi phối và mô hình huy động vốn xã hội để lựa chọn phương án phù hợp với điều kiện Việt Nam.
Đại biểu cũng lưu ý cần tận dụng hệ thống kho hiện có, kết nối với vùng nguyên liệu, cơ sở chế biến và trung tâm logistics; phương thức giao nhận phải phù hợp với từng loại hàng hóa, tránh làm tăng chi phí vận chuyển, lưu kho và kiểm định.

Ở góc độ phát triển thị trường nông sản, ĐBQH Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) đề nghị nghiên cứu cho phép Sở Giao dịch hàng hóa tổ chức các phân khúc giao dịch chuyên biệt theo từng nhóm hàng như cà phê, lúa gạo, hồ tiêu, trái cây... trên cơ sở quy chế công khai, có tiêu chuẩn hàng hóa và cơ chế giám sát phù hợp.
Đại biểu nhấn mạnh, cần xây dựng lộ trình phát triển các hợp đồng dựa trên nông sản chủ lực, gắn với chuẩn hóa phẩm cấp, vùng nguyên liệu và hệ thống dữ liệu giao dịch. Đồng thời, công khai phương pháp hình thành giá tham chiếu, kiểm chứng nguồn dữ liệu và có cơ chế xử lý khi mức giá không còn phản ánh đúng thực tế thị trường.

Đại biểu Thạch Phước Bình cũng đề nghị giá tham chiếu cần tính đến chất lượng nông sản, vùng sản xuất và địa điểm giao nhận. Bởi giá gạo trên thị trường quốc tế có thể khác với giá lúa tại đồng bằng sông Cửu Long do khác biệt về chất lượng, chi phí chế biến, vận chuyển và điều kiện giao nhận. Nếu giá phái sinh không phản ánh sát biến động giá thực tế thì công cụ phòng ngừa rủi ro sẽ khó phát huy hiệu quả.
Các đại biểu cũng đề nghị tăng cường kết nối thị trường giao ngay với thị trường phái sinh, công khai thông tin, giám sát liên thị trường và phòng ngừa thao túng giá, từng bước hình thành hệ thống giá tham chiếu minh bạch, đáng tin cậy.

Bên cạnh đó, cần tính đến đặc thù của các mặt hàng nông sản dễ hư hỏng như sầu riêng, trái cây, rau, hoa tươi. Các đại biểu đề nghị có cơ chế giao dịch chuyên biệt, áp dụng tiêu chuẩn phân loại tại vùng trồng, chứng nhận chất lượng điện tử và lịch giao nhận phù hợp; đồng thời làm rõ trách nhiệm của đơn vị kho vận, kiểm định và chủ thể vận hành sàn giao dịch.
Đối với chứng thư kho điện tử, một số ý kiến cho rằng cần làm rõ trách nhiệm của đơn vị vận hành kho, kiểm định chất lượng, xác thực chứng thư và xử lý trường hợp hàng hóa thiếu hụt, hư hỏng. Đồng thời, cần kết nối với chính sách tín dụng nông nghiệp để giúp hợp tác xã, doanh nghiệp có thêm điều kiện lưu kho, chủ động thời điểm tiêu thụ, giảm áp lực bán tháo sau thu hoạch.