Luật Giao dịch hàng hóa phái sinhPhát triển thị trường phải đi kèm kiểm soát rủi ro
Trao đổi với phóng viên Báo Đại biểu Nhân dân trước phiên thảo luận tại hội trường về dự thảo Luật Giao dịch hàng hoá phái sinh, ĐBQH Tô Huy Vũ (Bí thư Đảng uỷ, Chủ tịch Hội đồng thành viên Agribank) nhấn mạnh, thị trường hàng hóa phái sinh được kỳ vọng là “tấm khiên” giúp doanh nghiệp và nông dân chống đỡ những cơn sóng giá thế giới. Nhưng số liệu thực tế chưa cho thấy thị trường hôm nay đang chủ yếu phục vụ nhu cầu phòng vệ ấy. Muốn đạo luật đạt mục tiêu, những giới hạn an toàn cốt lõi phải được quy định ngay trong Luật.

Phải quản lý được rủi ro tài chính
Theo ĐBQH Tô Huy Vũ, tại phiên thảo luận tổ chiều 13/11/2026 về Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, các ĐBQH cơ bản tán thành sự cần thiết ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Điểm còn nhiều ý kiến khác nhau là thiết kế cụ thể của đạo luật. Sau phiên thảo luận, có ý kiến chuyên gia cho rằng nên quản lý thị trường “từ gốc hàng hóa”, coi nhà đầu tư cá nhân là nguồn thanh khoản cần thiết, để các cơ quan tài chính tham gia ở mức phối hợp, và Nhà nước chỉ cần kiểm soát hạ tầng thị trường bằng điều kiện cấp phép... Tuy nhiên, ĐBQH Tô Huy Vũ cho rằng những lập luận này đều có phần hợp lý, nhưng khi đối chiếu với thực tế vận hành của thị trường thì chưa thật sự thuyết phục.
ĐBQH Tô Huy Vũ cho biết, hợp đồng phái sinh hàng hóa đúng là bắt nguồn từ hàng hóa thực. Tuy nhiên, trên thị trường Việt Nam hiện nay, giao dịch chủ yếu là các hợp đồng tiêu chuẩn được tất toán trước hạn, chưa phát sinh giao nhận hàng hóa vật chất. Những mặt hàng thế mạnh của Việt Nam như cà phê, gạo, hồ tiêu, cao su chưa có hợp đồng phái sinh nào được niêm yết trong nước. Sở giao dịch duy nhất đang hoạt động kết nối với sáu sở nước ngoài, và phụ thuộc nhất định vào sản phẩm, giá tham chiếu, thanh khoản của các sở này.

Trong khi đó, năm 2025 thị trường ghi nhận khoảng 1,54 triệu hợp đồng, giá trị danh nghĩa bình quân khoảng 7.500 tỷ đồng mỗi ngày. Đây là giá trị danh nghĩa của các hợp đồng, không phải số tiền thực chuyển, nhưng cũng đủ cho thấy quy mô đáng kể của thị trường. Khi chưa có giao nhận hàng thật, thứ lưu chuyển hằng ngày chưa phải cà phê hay cao su, mà là tiền ký quỹ và các khoản lãi, lỗ tính theo giá thế giới.
"Gắn thị trường phái sinh với hàng hóa Việt Nam là mục tiêu lâu dài và hoàn toàn đúng đắn. Nhưng trong giai đoạn hiện nay, khi giao dịch còn chủ yếu mang tính tài chính, yêu cầu trước tiên là phải quản lý được rủi ro tài chính", ĐBQH Tô Huy Vũ phân tích.
Thiếu kiểm soát dễ thành đầu cơ “đỏ đen”
Đáng chú ý, theo cảnh báo của ĐBQH Tô Huy Vũ, trong khoảng 50.000 tài khoản mở từ cuối năm 2018 đến tháng 6/2026, cá nhân chiếm khoảng 99,9%. Tính theo giá trị giao dịch giai đoạn 2019 - 2025, tổ chức và doanh nghiệp chỉ chiếm khoảng 9,06%. Như vậy, khoảng 91% giá trị giao dịch, tức chín phần mười đi qua tài khoản cá nhân. Cần lưu ý rằng một phần giao dịch của doanh nghiệp được thực hiện qua tài khoản cá nhân, và đến nay chưa có cách tách bạch giao dịch phòng ngừa rủi ro với giao dịch đầu cơ. Nói cách khác, chưa có số liệu nào chứng minh thị trường này đang chủ yếu phục vụ doanh nghiệp phòng vệ giá.
Cơ cấu mặt hàng giao dịch cũng là điều đáng chú ý. Trong giai đoạn thí điểm kết thúc tháng 5/2024, nhóm năng lượng như dầu thô WTI, xăng, khí tự nhiên chiếm khoảng 30 - 40% tổng khối lượng giao dịch. Chưa rõ bao nhiêu phần trong số đó là của hãng hàng không hay doanh nghiệp xăng dầu cần phòng vệ, bao nhiêu là của nhà đầu tư cá nhân. Nhóm năng lượng nay được đưa trở lại danh mục hàng hóa kèm dự thảo Nghị định, vì vậy cần có số liệu rõ ràng về vấn đề này trước khi cho phép giao dịch trở lại.

"Thị trường phái sinh nào cũng cần người sẵn sàng nhận rủi ro để người khác chuyển rủi ro đi. Tuy nhiên, lập luận về thanh khoản chỉ thật sự đúng với những hợp đồng được niêm yết và khớp lệnh trong nước. Với sản phẩm liên thông, giá và thanh khoản đến từ các sở quốc tế, về nguyên tắc, một doanh nghiệp Việt Nam muốn phòng vệ giá không cần đến nhà đầu tư cá nhân trong nước làm đối ứng. Vì vậy, lo ngại của nhiều đại biểu là có cơ sở bởi nếu không được kiểm soát chặt chẽ, giao dịch phái sinh với đòn bẩy cao rất dễ trở thành cuộc chơi “đỏ đen”, nhất là đối với nhà đầu tư cá nhân ít vốn và thiếu kinh nghiệm", ĐBQH Tô Huy Vũ nhấn mạnh.
Bên cạnh đó, đại biểu cũng chỉ ra vấn đề cần bàn kỹ hơn là ai có quyền đặt giới hạn đòn bẩy. Theo đại biểu, dự thảo Luật đã cấm cá nhân không chuyên nghiệp giao dịch hợp đồng chênh lệch và hợp đồng hoán đổi, đó là điểm đáng ghi nhận. Nhưng với hợp đồng tương lai và quyền chọn, dự thảo để giới hạn đòn bẩy và cơ chế bảo vệ số dư âm cho quy chế của Trung tâm thanh toán bù trừ, tức là một doanh nghiệp. Đã có những ý kiến của ĐBQH đề nghị những giới hạn an toàn ảnh hưởng trực tiếp đến nhà đầu tư phải được luật hóa.
Đánh giá những dẫn chứng kinh nghiệm Châu Âu đáng để tham khảo, ĐBQH Tô Huy Vũ nêu rõ, năm 2018, Cơ quan Chứng khoán và Thị trường châu Âu (ESMA) tự ấn định trần đòn bẩy theo từng loại tài sản, riêng hàng hóa ngoài vàng là 10:1, và buộc bảo vệ số dư âm cho khách hàng cá nhân giao dịch hợp đồng chênh lệch, sau khi ghi nhận 74 - 89% tài khoản cá nhân thua lỗ. Dù sản phẩm có khác nhau, nguyên tắc rút ra vẫn có giá trị tham khảo và giới hạn nhằm bảo vệ nhà đầu tư nhỏ lẻ phải do cơ quan quản lý nhà nước đặt ra, không thể để bên cung cấp dịch vụ tự quyết định.
Quy định về phân loại nhà đầu tư cũng chưa đủ chặt chẽ. Dự thảo để chính tổ chức trung gian, tức bên bán sản phẩm, xác định ai là nhà đầu tư chuyên nghiệp, trên cơ sở khung tiêu chí của Chính phủ. Theo dự thảo Nghị định, ngoài điều kiện tài chính bắt buộc, một tiêu chí kinh nghiệm được chấp nhận là mười giao dịch mỗi quý trong bốn quý liên tiếp, nghĩa là với người đã đủ điều kiện tài chính, giao dịch càng nhiều càng dễ được xếp vào nhóm ít được bảo vệ hơn. Cách thiết kế này tiềm ẩn nguy cơ tiêu chí bị nới tùy tiện để mở rộng số lượng khách hàng.
ĐBQH Tô Huy Vũ
Cần công cụ kiểm soát chặt chẽ hơn và có cơ chế đồng giám sát bắt buộc
ĐBQH Tô Huy Vũ cũng chỉ ra giao dịch liên thông đồng nghĩa với việc ngoại tệ phải chuyển ra nước ngoài để ký quỹ. Theo số liệu của một ngân hàng thương mại, từ năm 2022 đến cuối tháng 9/2026, tiền chuyển ra qua riêng ngân hàng này là 161,98 triệu USD, chuyển về 64,83 triệu USD. Chênh lệch ròng theo chiều ra là 97,15 triệu USD, và từ năm 2023 đến nay năm nào cũng ròng ra.
Đại biểu cho rằng, dòng tiền này bao gồm cả ký quỹ tăng theo quy mô vị thế, nên chưa thể coi toàn bộ là thua lỗ; số liệu của một ngân hàng cũng chưa phản ánh toàn thị trường. Nhưng chính ngân hàng phản ánh họ gặp khó khi xác định bản chất giao dịch và chế độ ngoại hối áp dụng, và chưa có cơ chế chia sẻ số liệu thường xuyên với Ngân hàng Nhà nước và Bộ Công Thương. Trong khi đó, dự thảo Luật cho chuyển ngoại tệ trên cơ sở tuân thủ quy định về quản lý ngoại hối và theo “cơ chế bảo đảm kịp thời”, nhưng chưa nêu công cụ kiểm soát cụ thể; dự thảo Nghị định chỉ yêu cầu lấy ý kiến Ngân hàng Nhà nước “khi cần thiết”. Nếu thiếu công cụ kiểm soát cụ thể, thị trường có thể trở thành một kênh đưa ngoại tệ ra nước ngoài mà cơ quan quản lý không nắm được.

ĐBQH Tô Huy Vũ cho rằng, giao Bộ Công Thương làm đầu mối là hợp lý, vì việc chuẩn hóa hàng hóa, kho bãi, giao nhận thuộc về ngành này. Nhưng giám sát ký quỹ, bù trừ và đòn bẩy lại đòi hỏi chuyên môn sâu về tài chính, một lĩnh vực khác hẳn. Hơn nữa, một cơ quan vừa có nhiệm vụ làm cho thị trường lớn lên, vừa phải hãm thị trường lại khi rủi ro tăng, thì cần một đối trọng độc lập. Singapore phân định rất rõ: Cơ quan xúc tiến thương mại lo hàng hóa vật chất, còn toàn bộ phái sinh hàng hóa thuộc Cơ quan Tiền tệ. Còn Trung Quốc, Malaysia giao cho ủy ban chứng khoán; Anh giao cho cơ quan quản lý tài chính và ngân hàng trung ương; Mỹ có một ủy ban độc lập chuyên về phái sinh hàng hóa... Tuy mô hình mỗi nước một khác, điểm chung là việc giám sát rủi ro tài chính đều do cơ quan chuyên trách về tài chính đảm nhiệm.
Riêng tại Việt Nam, đại biểu cho rằng kinh nghiệm quản lý lĩnh vực này chưa nhiều. Theo đó, từ năm 2006 đến giữa năm 2018, giao dịch qua Sở chỉ thực sự phát sinh trong hai năm 2011 và 2012. Thêm vào đó, đội ngũ quản lý lĩnh vực này hiện chủ yếu kiêm nhiệm, chưa được đào tạo chuyên sâu về giao dịch phái sinh. Trước mắt, Chính phủ cũng chưa đặt vấn đề lập cơ quan chuyên trách hay tăng biên chế. Trong điều kiện ấy, dự thảo chỉ ghi Bộ Tài chính “phối hợp giám sát” là chưa đủ. Giải pháp hợp lý là quy định ngay trong Luật cơ chế đồng giám sát bắt buộc, theo đó việc cấp phép Trung tâm thanh toán bù trừ và phê duyệt mô hình ký quỹ phải có ý kiến thống nhất bằng văn bản của Bộ Tài chính; Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính được truy cập trực tuyến dữ liệu giao dịch.
Ngoài ra, cũng có ý kiến đề nghị quản lý thống nhất hoạt động phái sinh hàng hóa của ngân hàng với Sở giao dịch. Hai kênh này khác nhau về bản chất: ngân hàng chủ yếu phục vụ doanh nghiệp phòng vệ và đã chịu giám sát của Ngân hàng Nhà nước. Vì vậy, điều cần thống nhất là chế độ báo cáo và dữ liệu phục vụ giám sát, chứ không nhất thiết phải áp chung một cơ chế quản lý cho cả hai kênh.
Yêu cầu rà soát giới hạn sở hữu, nhất là sở hữu nước ngoài
ĐBQH Tô Huy Vũ cho rằng, Sở giao dịch hàng hóa là doanh nghiệp, có doanh thu tăng theo khối lượng giao dịch. Dự thảo đồng thời giao cho Sở giám sát giao dịch hằng ngày, với quyền xây dựng quy chế xác lập giá thanh toán và phương pháp giới hạn vị thế (phải được Bộ Công Thương phê duyệt), chấp thuận kho và hủy bỏ giao dịch. Một tổ chức vừa hưởng lợi khi thị trường sôi động, vừa có nhiệm vụ hãm thị trường lại khi cần, thì nguy cơ xung đột lợi ích là khó tránh khỏi.
Thế nhưng, đại biểu cho rằng rủi ro từ cơ chế tự quản đã từng xảy ra trong thực tế. Điển hình như vào tháng 3/2022, giá niken trên Sở Giao dịch kim loại London tăng hơn gấp đôi, vượt 100.000 USD một tấn chỉ trong vài giờ, khiến Sở tạm ngừng giao dịch và hủy toàn bộ giao dịch trong ngày. Tòa án Anh sau đó xác định quyết định hủy là hợp pháp, nhưng ba năm sau, cơ quan quản lý tài chính Anh vẫn phạt Sở 9,2 triệu bảng vì hệ thống kiểm soát không đủ sức ứng phó. Sự việc cho thấy ngay cả cơ chế tự quản của một sở giao dịch lâu đời cũng có thể thất bại, và luôn cần một cơ quan giám sát đủ năng lực đứng phía sau.

Không những thế, quyền tự quản rộng còn tạo ra một kẽ hở khác. Theo đó, Dự thảo cho Sở tổ chức cả thị trường giao ngay và tự quy định chu kỳ thanh toán. Khi Luật không đặt giới hạn cho chu kỳ này, một sản phẩm có bản chất phái sinh có thể được vận hành dưới danh nghĩa giao ngay, nhờ đó tránh được các quy định về ký quỹ, bù trừ và giới hạn vị thế. Dự thảo còn bãi bỏ toàn bộ quy định về mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch trong Luật Thương mại, nên cần làm rõ khuôn khổ pháp lý thay thế cho thị trường giao ngay, tránh để lại khoảng trống.
Trong khi đó, dự thảo chưa quy định trần sở hữu đối với một cổ đông, và dự thảo Luật cũng không giới hạn tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài tại Trung tâm thanh toán bù trừ, nơi quản lý tiền ký quỹ của cả thị trường. Trung tâm này giúp giảm rủi ro đối tác, nhưng chính nó cũng có thể thiếu thanh khoản khi thị trường biến động mạnh; vì thế càng cần giám sát tài chính chặt chẽ. Trên thị trường chứng khoán, hai thiết chế tương tự đều do Nhà nước nắm toàn bộ vốn. Việt Nam không nhất thiết phải áp dụng nguyên mô hình đó. Ở Trung Quốc hay Malaysia, tổ chức bù trừ còn thuộc cùng hệ thống với sở giao dịch và chỉ độc lập về nghiệp vụ. Nhưng các nước đó có cơ quan giám sát tài chính chuyên trách với nhiều năm kinh nghiệm, điều Việt Nam chưa có.
"Do đó, có quan điểm cho rằng cần yêu cầu rà soát giới hạn sở hữu, nhất là sở hữu nước ngoài, kiểm soát quyền chi phối và xung đột lợi ích, đồng thời bảo đảm tính độc lập giữa hai thiết chế. Những yêu cầu ấy cần được thể hiện bằng quy định cụ thể trong Luật", ĐBQH Tô Huy Vũ nêu quan điểm.
Từ những phân tích trên, ĐBQH Tô Huy Vũ cho rằng có bốn điều nên được ghi ngay trong Luật. Một là, Luật quy định nguyên tắc giới hạn đòn bẩy và bảo vệ số dư âm cho nhà đầu tư cá nhân, giao Chính phủ ấn định mức trần. Hai là, mọi cơ chế liên thông có chuyển ngoại tệ phải được Ngân hàng Nhà nước thống nhất bằng văn bản. Ba là, quy định trần sở hữu đối với một cổ đông và bảo đảm sự độc lập thực chất giữa Trung tâm thanh toán bù trừ và Sở giao dịch. Bốn là, thiết lập cơ chế đồng giám sát bắt buộc của Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước.
Bên cạnh đó, với doanh nghiệp nhà nước, không quy trách nhiệm cá nhân cho khoản lỗ phòng vệ đúng quy trình là cần thiết để họ dám dùng công cụ này. Nhưng quy định đó phải đi kèm giới hạn định lượng: quy mô hợp đồng phái sinh không vượt khối lượng hàng hóa thực cần phòng vệ. Nếu thiếu giới hạn này, hoạt động phòng vệ rất dễ biến thành đầu cơ bằng vốn nhà nước.
Theo đại biểu, những quy định này không nhằm kìm hãm thị trường, mà là điều kiện để doanh nghiệp sản xuất, hợp tác xã và người nông dân yên tâm tham gia.
Một đạo luật tốt về hàng hóa phái sinh nên được đo bằng số doanh nghiệp, hợp tác xã chủ động được giá mua, giá bán của mình, chứ không phải bằng số hợp đồng khớp lệnh mỗi ngày.
ĐBQH Tô Huy Vũ
PHI LONG (Thực hiện)