Kỷ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam 20-11:Các thầy giáo kính yêu
Những năm đầu thập niên 60 của thế kỷ XX, toàn tỉnh Thanh Hóa mới chỉ có một trường cấp III duy nhất, đó là Trường cấp III Lam Sơn ở ngay thị xã (nay là thành phố Thanh Hóa). Trường có 6 lớp 8, 5 lớp 9 và 5 lớp 10 (hệ 10 năm) với hơn 50 thầy giáo.
Các thầy mà chúng tôi đã học suốt từ lớp 8 đến hết lớp 10 gồm: Thầy Hiệu trưởng Cao Hữu Nhu; thầy Nguyễn Thế Quảng, dạy môn Vật lý, Chủ nhiệm lớp tôi (10A); thầy Nguyễn Thúc Quảng, dạy Nga văn; thầy Phạm Cúc, dạy Lịch sử; thầy Công, thầy Long dạy Toán; thầy Lai dạy Địa lý; thầy Nhượng dạy Sinh vật; thầy Thảo dạy Hóa học; thầy Dĩnh, thầy Truy và thầy Vũ Ngọc Khánh (sau này là Giáo sư) dạy Trích giảng văn học; thầy Sĩ dạy môn Chính trị...
Các thầy còn rất trẻ, phần lớn đều tốt nghiệp Đại học Sư phạm Hà Nội khóa I, khóa II sau ngày hòa bình lập lại trên miền Bắc. Cá tính các thầy có thể khác nhau nhưng lại có chung những đặc điểm mà lũ học trò chúng tôi hết sức kính phục. Đó là phương pháp sư phạm rất tuyệt vời; rất nghiêm khắc nhưng cũng rất cởi mở; các thầy có kiến thức sâu rộng, “uyên kim, bác cổ” nhưng sẵn sàng lắng nghe học trò “phản bác, cãi lại”.


.jpeg)
Thầy dạy Lịch sử có biệt tài: những tiết học sử là những khoảng thời gian được nghe thầy kể chuyện ngày xưa. Ở tuổi thiếu thời mà được nghe “chuyện cổ tích” thì còn gì vui sướng cho bằng. Giáo án thầy để trên bàn, trong tay không hề có mảnh giấy nào. Thầy đi từ đầu lớp đến cuối lớp, dẫn dắt học trò chìm vào những diễn biến của những câu chuyện ngược dòng thời gian về thuở xa xưa thật thú vị.
Thầy nhấn đậm các sự kiện và ý nghĩa của câu chuyện nhưng không nói hết mà chỉ giới thiệu các sự kiện và những dấu mốc quan trọng, còn học trò thì dự đoán kết cục. Khi thầy nói, cả lớp phải động não, hiếm có trò nào mất tập trung. Dẫu biết thầy đang hiện diện trước mắt mình, đang sống cùng thời đại mình mà nhiều sự kiện như cách mạng Pháp, cách mạng tháng Mười Nga,... chúng tôi cứ ngỡ như thầy từng chứng kiến các sự kiện, đứng trên đồi Mông-mác, nhìn xác lính nằm ngổn ngang, la liệt; từng chạy theo đoàn quân cách mạng ùa vào cung điện Mùa Đông,...
Sau này, anh bạn tôi kể rằng, năm 1991 trong cuộc chiêu đãi một vị khách người Pháp đại diện Cao ủy Liên hiệp quốc về người tỵ (HCR), hai bên chuyện trò thân tình, cởi mở. Gần kết thúc buổi tiếp, vị khách hỏi: “Ngài đến nước Pháp bao nhiêu lần rồi, lần đầu vào thời gian nào”? Anh bạn tôi trả lời: “Thưa ngài, tôi chưa lần nào ạ, sắp tới tôi mới đi”. Vị khách lấy làm ngạc nhiên pha lẫn chút bối rối.
Hiểu ra điều thắc mắc của khách, anh bạn tôi giải thích ngay: "À tôi vừa bình luận với ngài về sự thăng trầm của các cuộc cách mạng Pháp, trầy trật ba phần tư thế kỷ, mãi tới Công xã Pa-ri 18/3/1871 mới xác lập được vị thế của giai cấp tư sản; quá trình phát triển dân số của Pháp, lãnh thổ và những nét đặc trưng của Pa-ri, ly-ông, Mác-xây, Tu-lu-dơ, Boóc-đô... Thưa ngài, đó chỉ là những gì tôi biết được ở các môn Địa lý và Lịch sử thế giới khi còn học phổ thông đấy thôi".
Vị khách gật gù, tâm đắc rồi cất tiếng: “Vậy thì các thầy giáo của ngài giỏi thật. Sắp tới ngài sang Pháp, tôi sẽ đích thân đưa ngài đi tới những địa danh mà ngài vừa kể”.

Thầy dạy Vật lý lại có phương pháp trình bày trên bảng rất kỳ diệu. Thầy nêu vấn đề, còn học trò tìm ra kết quả. Một lần học bài ứng dụng thế năng và động năng trong việc xây dựng nhà máy thủy điện, thầy hỏi: “Có em nào biết điều kiện trực tiếp là gì không?”.
Một bạn được thầy mời trả lời: “Em thưa thầy, thác phải có độ dốc cao ạ”. Thầy nói tiếp: “Cảm ơn em, còn gì nữa nào?”. Cả lớp im lặng suy nghĩ, mấy chục giây trôi qua, thầy gợi ý: “Cứ cho là dốc cao trên lưng chừng trời, nhưng tháng 5 rơi tí tách vài giọt nước, tháng 10 mới lại “lóc bóc vài giọt” thì có làm thủy điện được không?”. Lập tức hàng loạt cánh tay giơ lên. Thì ra trò nào cũng nghĩ ngay đến lưu lượng và tốc độ dòng nước phải đủ lớn, đủ mạnh để làm quay tuốc-bin.
Khi rút ra kết luận đạt độ chính xác cao thì thầy mới ghi kết quả vào mục đang được nghiên cứu (mục lớn được thầy viết chữ in bằng phấn đỏ, mục nhỏ được viết bằng phấn xanh, kết luận được viết bằng chữ nghiêng, phấn vàng). Bảng đen được chia làm hai nửa, 2/3 phía bên phải để ghi dàn bài, 1/3 phía bên trái dùng để diễn giải trong quá trình tìm ra kết luận (được viết bằng phấn trắng).
Mỗi kết luận, thầy thường chọn một từ đặc trưng nhất để gợi ý cho dễ nhớ mà lại đúng trình tự. Chẳng hạn 6 tính chất của tia Rơn-ghen, thầy chọn ra 6 từ: Lệch, I-on, Huỳnh, Kính, Đâm, Sinh (Lệch nghĩa là tia không bị lệch đi trong từ trường; I-on có nghĩa là có khả năng i-on hóa một số chất khí; Huỳnh có nghĩa là có khả năng phát tán huỳnh quang; Kính có nghĩa là có khả năng tác động lên kính ảnh; Đâm có nghĩa là có thể đâm xuyên màng kim loại mỏng; Sinh có nghĩa là có tác động đến sinh lý cây trồng, vật nuôi). Sau tiết học, học trò chỉ cần nhìn vào dàn bài cực kỳ cô đọng dạng “mini” là đã có thể thuộc bài ngay tại lớp.

.jpeg)
Thầy dạy môn Nguyên lý học thuyết Đác-uyn và học thuyết Mít-su-rin lại có phương pháp giúp học trò khám phá thiên nhiên quanh ta mà thường ngày ít ai để ý. Một lần thầy đưa cả lớp đi tham quan, dã ngoại ở núi Mật (Mật Sơn), thầy ra bài tập ngay trên sườn núi, đề bài là “Em hãy quan sát và vẽ lại ít nhất 10 loài cây hoang dại ở Mật Sơn và chú thích đặc điểm của mỗi loài”.
Vậy là chúng tôi phân tán khắp triền núi, quan sát kỹ càng từng loài cây như cây Mua, cây Sim, cỏ Gừng, Dương xỉ... Thật hết sức thú vị, bài tập này có nhiều bạn được điểm 4, điểm 5 (thang điểm 5 bậc), nhưng vui mắt hơn là các bản vẽ được treo lên như một cuộc triển lãm hội họa. Những trận cười phá lên vì những bức vẽ ngộ nghĩnh, cây nọ chú thích thành cây kia. Quả là bổ ích, có những cây lá quen thuộc mà bây giờ thầy giảng, trò mới hiểu giá trị dược liệu rồi yêu quý nó.
Một lần khác, khi giảng bài phản xạ có điều kiện và phản xạ không điều kiện, thầy vẽ hình một chú chó bị xích lại, ngồi chồm chồm, nhìn ra xa và đánh hơi thấy mùi thức ăn ở một cái bát đang bốc hơi. Thầy hỏi bạn C, “Hiện tượng gì sẽ xảy ra”? Bạn C trả lời: “Thưa thầy nước dãi sẽ chảy ra từ miệng chú chó ạ”. Thầy bảo, “Đúng rồi” và vẽ tiếp những giọt nước rớt từ mõm chú chó.
Cả lớp đang lặng im, hí hoáy vẽ theo, thì bỗng một bạn đứng dậy: “Thưa thầy, em muốn chỉnh lại hình vẽ trên bảng, có được không ạ?”. Thầy đồng ý. Thì ra về nguyên lý, trong môi trường bình thường lặng im, không có gió, những giọt dãi chảy ra từ miệng chú chó phải rơi theo phương thẳng đứng; đằng này thầy lại vẽ hơi xiên xiên như những hạt mưa chéo. Vài đứa chúng tôi nghĩ là thầy sẽ tự ái. Không ngờ, thầy vui vẻ nói ngay, “À đúng vậy, thầy cảm ơn em nhiều” rồi thầy sửa lại cho hoàn chỉnh, đẹp hơn những nét vẽ của bạn C.
Một bạn ở lớp khác lại kể một chuyện khá thú vị về một tiết Trích giảng văn học. Thầy phân tích nghệ thuật tả nhan sắc của Thúy Vân, cả lớp dỏng tai nghe, phục tài bút pháp của Đại thi hào Nguyễn Du. Phân tích xong, thầy hỏi, các em có nắm được bài không, thì một bạn giơ tay đường đột nói: “Thưa thầy, em nắm được bài và hiểu từng lời thầy giảng, nhưng em có ý kiến khác, được không ạ?”.
Thầy ôn tồn mời bạn ấy nói. Anh bạn nói liến thoắng: "Thưa thầy, theo em Nguyễn Du tả Thúy Vân như thế là tả xấu chứ không phải tả đẹp ạ. “Khuôn trăng đầy đặn, nét ngài nở nang”, khuôn mặt mà tròn vành vạnh, lại đầy đặn thì đó là khuôn mặt phinh phính như bánh đúc đổ vào sàng; còn nét ngài nở nang, thì đó là lông mày sâu Róm. Con gái má bánh đúc, lông mày sâu Róm thì xấu lắm ạ. Còn “Mây thua nước tóc, tuyết nhường màu da”; thưa thầy, mây thua nước tóc là chuyện đương nhiên, còn tuyết nhường màu da thì da mà trắng hơn tuyết thì đó là cô gái mắc bệnh da liễu, bệnh bạch tạng, xấu quá ạ. Em xin hết".
Cả lớp cười râm ran, mấy bạn gái đấm vai nhau, nghiêng ngả, xiêu vẹo, hết đổ dồn con mắt về phía bạn, lại liếc mắt về phía thầy xem ý thầy thế nào. Thầy rất vui vẻ mà rằng: "Thầy biết, trong lòng em vẫn thừa nhận bút pháp độc đáo, tài hoa của Đại thi hào dân tộc, nhưng em suy nghĩ có chiều sâu và rất có khả năng biện luận độc lập. Thầy nhận định như thế, em có đồng ý không nào?".
Anh bạn lúc này có vẻ bẽn lẽn, nhưng rồi cũng mau mắn trả lời thầy: "Dạ... thưa vâng ạ". Thầy hồ hởi nói tiếp: "Hôm nay đây là bài giảng, không phải bài kiểm tra, mặc dù vậy, để khuyến khích các em có suy nghĩ độc lập, mạnh dạn phát biểu, thầy cho em điểm 5...". Cả lớp vỗ tay xuống bàn rầm rầm.


Chuyện của học trò trải qua một cấp học thì dài như vô tận, không thể kể xiết. Hơn nửa thế kỷ qua đi, người còn, người “đã về thế giới người hiền”; không ít học trò và một số thầy giáo đã hiến dâng tuổi thanh xuân cho công cuộc chiến đấu oanh liệt, đầy hy sinh gian khổ, giải phóng đất nước.
Những năm trước mỗi lần hội trường, còn gặp nhau nhiều nhiều, đông đông, nhưng càng về sau, thầy trò thuở ấy càng thưa thớt dần. Những người còn đến hôm nay, dù là thầy hay trò thì đầu tóc cũng đã bạc phơ na ná như nhau.
Dẫu vậy, chúng tôi vẫn vô cùng yêu mến, thương nhớ, kính yêu các thầy và mái trường cực kỳ thân thiết Lam Sơn. Chúng tôi vẫn khắc sâu lời thầy Hiệu trưởng nói khi kết thúc khóa học: “Kiến thức phổ thông là kiến thức tối thiểu, thầy chưa biết em nào học tiếp lên đại học hay sẽ làm gì, nhưng học tiếp hay làm gì, ở đâu thì những kiến thức đó cũng hết sức cần thiết; nếu biết vận dụng thì sẽ sử dụng được tất cả”. Với tôi, lời dạy của thầy hoàn toàn đúng đắn và hữu ích cho đến tận bây giờ.