Giáo dục

Kỷ niệm 44 năm Ngày Nhà giáo Việt Nam:Người thầy trong kỷ nguyên mới

PGS. TS. Đỗ Chí Nghĩa • 20/11/2026 06:13

Trong kỷ nguyên mới, người thầy cần đổi mới để thích ứng, học hỏi để phát triển và bản lĩnh để dẫn dắt. Nhưng những giá trị cốt lõi của nhà giáo vẫn luôn phải gìn giữ: tình yêu thương, sự công bằng, lòng trung thực, trách nhiệm và tinh thần nêu gương.

Những giá trị cốt lõi của nhà giáo

Có những người thầy đã rời bục giảng hàng chục năm nhưng vẫn hiện diện trong ký ức học trò. Đó có thể là một bài giảng sâu sắc, một lời khuyên đúng lúc, một lần nghiêm khắc khi học trò mắc lỗi, hay đơn giản chỉ là ánh mắt tin tưởng khi các em đang lúc chông chênh nhất. Thời gian có thể làm phai mờ nhiều kiến thức, nhưng những điều tốt đẹp người thầy gieo vào tâm hồn học trò thường còn lại rất lâu, đôi khi theo các em suốt cuộc đời.

Thủ tướng Lê Minh Hưng và Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn gặp mặt các nhà giáo tiêu biểu và ĐBQH công tác trong ngành giáo dục
Thủ tướng Lê Minh Hưng và Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn tặng quà các nhà giáo tiêu biểu và ĐBQH công tác trong ngành giáo dục. Ảnh: Lâm Hiển

Khi tri thức thay đổi từng ngày, khoa học - công nghệ phát triển mạnh mẽ và trí tuệ nhân tạo có thể giải đáp vô số câu hỏi chỉ trong vài giây, vai trò người thầy không mất đi mà đang được đặt ra với những yêu cầu cao hơn. Công nghệ có thể giúp con người tiếp cận tri thức nhanh hơn, nhưng không thể thay thế sự thấu hiểu, tình thương và trách nhiệm của người thầy đối với sự trưởng thành của mỗi học trò. Một nền giáo dục hiện đại không chỉ cần những người truyền đạt kiến thức tốt, mà cần những người biết khơi dậy năng lực, bồi đắp nhân cách và truyền cảm hứng để học sinh tự tin bước vào tương lai.

Người thầy phải giúp học sinh biết tìm kiếm, kiểm chứng, phân tích và vận dụng thông tin; biết đặt câu hỏi thay vì chỉ chờ đợi câu trả lời; biết tư duy độc lập thay vì lệ thuộc vào những gì có sẵn. AI có thể viết một bài văn, giải một bài toán, dịch một ngoại ngữ, nhưng người thầy phải giúp học sinh hiểu điều gì là đúng, điều gì có giá trị và phải chịu trách nhiệm như thế nào với lựa chọn của mình.

dsc_9689.jpg
Thủ tướng Lê Minh Hưng và Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn với các nhà giáo tiêu biểu và ĐBQH công tác trong ngành giáo dục. Ảnh: Lâm Hiển

Quan trọng hơn, người thầy phải nhìn thấy những điều nhiều khi không thể hiện trên bảng điểm. Có học trò học chậm nhưng giàu sáng tạo, có em đạt điểm cao nhưng thiếu tự tin, có em chưa nổi bật trong lớp nhưng lại có năng khiếu đặc biệt ở một lĩnh vực nào đó. Bằng sự quan sát, kinh nghiệm và tình thương, người thầy có thể nhận ra những tiềm năng ấy, giúp mỗi em tìm thấy giá trị của chính mình. Đôi khi, điều học trò cần không phải là một lời giải đúng mà là một người đủ kiên nhẫn để tin rằng các em có thể làm được. Đó là chiều sâu nhân văn làm nên giá trị của nhà giáo.

Người thầy trong kỷ nguyên mới không nhất thiết phải biết tất cả, nhưng phải có năng lực học hỏi và dẫn dắt. Không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn phải là tấm gương về tinh thần học tập suốt đời. Không chỉ sử dụng thành thạo những phương tiện mới mà phải biết lựa chọn công cụ phù hợp, không để công nghệ làm nghèo đi tư duy và cảm xúc của con người. Người thầy cũng phải không ngừng đổi mới chính mình, bởi khó có thể khơi dậy khát vọng học tập ở học sinh nếu bản thân không còn khát vọng học hỏi.

Muốn tạo đột phá giáo dục phải chăm lo đúng mức đội ngũ nhà giáo

Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đã đặt ra những yêu cầu lớn đối với sự nghiệp giáo dục nước nhà. Luật Nhà giáo có hiệu lực từ năm 2026 cũng là bước tiến quan trọng trong việc xác lập vị thế, quyền, nghĩa vụ và chính sách đối với đội ngũ nhà giáo.

Những quyết sách ấy cho thấy một nhận thức ngày càng rõ: muốn tạo đột phá cho giáo dục phải chăm lo đúng mức cho đội ngũ nhà giáo. Mọi chương trình, phương pháp và công nghệ cuối cùng đều cần được chuyển hóa thành hoạt động giáo dục cụ thể trong từng lớp học, qua năng lực và tâm huyết của người thầy.

Đột phá giáo dục không thể bắt đầu bằng việc đòi hỏi người thầy làm nhiều hơn, mà phải bắt đầu bằng việc tạo điều kiện để họ làm nghề tốt hơn. Không thể yêu cầu giáo viên sáng tạo nếu không trao cho họ quyền chủ động. Không thể mong họ học tập suốt đời nếu thời gian dành cho chuyên môn bị lấn át bởi những công việc không cần thiết. Không thể đòi hỏi người thầy toàn tâm với học trò nếu đời sống còn quá nhiều khó khăn và nghề nghiệp chưa tạo được sức hấp dẫn tương xứng. Những yêu cầu đổi mới chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng những điều kiện để nhà giáo thực hiện.

Học sinh trường THCS Nguyễn Phong Sắc, Hà Nội1794903643333_1767815074816275903_9178879756713737046_7cf882db345520bb9cce2fd93e7622b4
Đãi ngộ nhà giáo không chỉ là tiền lương, thu nhập mà còn là sự tôn trọng, môi trường làm việc lành mạnh, cơ hội được học tập, sáng tạo, được ghi nhận và được bảo vệ. Ảnh: Quang Khánh

Chính sách tiền lương và đãi ngộ cần bảo đảm để người thầy yên tâm sống với nghề, có động lực phát triển và được ghi nhận xứng đáng. Chính sách tốt không chỉ giúp giữ chân người thầy hôm nay mà còn phải làm cho những người trẻ có năng lực muốn lựa chọn nghề giáo ngày mai. Đó không chỉ là sự tri ân đối với nhà giáo, mà còn là lựa chọn chiến lược cho tương lai đất nước.

Đãi ngộ nhà giáo cũng không nên chỉ là tiền lương, thu nhập mà còn là sự tôn trọng, là môi trường làm việc lành mạnh, là cơ hội được học tập, sáng tạo, được ghi nhận và được bảo vệ. Người thầy cần được trao quyền chủ động nhiều hơn trong chuyên môn, được lựa chọn phương pháp phù hợp với học sinh, được thử nghiệm những cách làm mới và được đánh giá bằng hiệu quả giáo dục thực chất.

Một nền giáo dục thực chất phải biết trân trọng sự tiến bộ của từng học sinh và sự tận tâm của từng giáo viên. Người thầy cần được bảo vệ khi dám nói thật về chất lượng giáo dục, kiên trì với những giá trị đúng đắn và không chạy theo những biểu hiện hình thức. Khi giáo viên không phải chịu áp lực làm đẹp báo cáo, chạy theo thành tích, họ sẽ có thêm thời gian và sự tự do nghề nghiệp để quan tâm đến điều quan trọng nhất: sự tiến bộ của học trò.

Thầy cô phải gương mẫu, công bằng, có trách nhiệm và tôn trọng học sinh. Nhưng học sinh cũng cần được giáo dục về lòng biết ơn, sự tôn trọng và trách nhiệm. Gia đình cần đồng hành với nhà trường, không đẩy mọi trách nhiệm giáo dục lên vai giáo viên. Xã hội cần có cái nhìn công bằng, không chỉ đòi hỏi nhà giáo mà còn chia sẻ với những khó khăn, áp lực của nghề nghiệp.

Đặc biệt, không thể để người thầy ở vùng sâu, vùng xa bị bỏ lại phía sau trong quá trình đổi mới. Một nền giáo dục có chất lượng không chỉ được đo bằng thành tích của những trường hàng đầu, mà còn bằng cơ hội vươn lên của một học sinh vùng cao và điều kiện phát triển nghề nghiệp của người giáo viên đang ngày ngày bám lớp nơi còn nhiều thiếu thốn. Công bằng giáo dục phải bắt đầu từ việc bảo đảm những điều kiện cần thiết cho cả người học và người dạy, ở khắp mọi miền.

Đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới, đòi hỏi những thế hệ công dân có tri thức, tư duy độc lập, năng lực sáng tạo, khả năng làm chủ công nghệ và tinh thần trách nhiệm. Những phẩm chất ấy cần được nuôi dưỡng trong một môi trường giáo dục nhân văn, nơi mỗi học sinh được khuyến khích khám phá, được tôn trọng sự khác biệt, được rèn luyện bản lĩnh và được truyền cảm hứng để vươn lên.

Một lời khuyên quý giá có thể nhiều năm sau vẫn được khắc cốt ghi tâm. Một sự bao dung đúng lúc có thể giúp một con người vượt qua bước ngoặt khó khăn… Người thầy không đi cùng học trò suốt cuộc đời, nhưng những điều tốt đẹp họ gieo vào tâm hồn các em có thể theo các em suốt cuộc đời.

Công nghệ có thể thay đổi phương thức truyền đạt, nhưng không thể thay thế trái tim và nhân cách của người thầy!

PGS. TS. Đỗ Chí Nghĩa