Kinh tế

Tăng trách nhiệm tái chế, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn

Trúc Oanh • 18/11/2026 21:39

Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) đang được hoàn thiện theo hướng tăng trách nhiệm thu hồi, tái chế trực tiếp của doanh nghiệp. Để chính sách đi vào thực chất, cần đồng bộ cơ chế tài chính, hạ tầng thu gom và hệ thống giám sát, qua đó thúc đẩy hình thành chuỗi tái chế minh bạch, bền vững.

dua-nghia-vu-tai-che-tro-thanh-dong-luc-phat-trien-kinh-te-tuan-hoan-110233_363.webp
Các diễn giả thảo luận tại Diễn đàn. Ảnh: Tùng Đinh

Ngày 18/11, Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam (VEPF), Công ty Cổ phần Sữa Việt Nam (Vinamilk) và Công ty Cổ phần Tetra Pak Việt Nam tổ chức Diễn đàn “Thực thi quy định EPR, thúc đẩy mô hình kinh doanh có trách nhiệm, hướng tới phát triển kinh tế tuần hoàn”.

Hoàn thiện cơ chế thực hiện trách nhiệm tái chế

Bà Trần Thị Thu Hiền, chuyên viên Phòng Quản lý chất thải, Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, dự thảo Luật Bảo vệ môi trường (sửa đổi) đề xuất bỏ cơ chế đóng góp tài chính để hoàn thành nghĩa vụ tái chế, chuyển sang tăng trách nhiệm trực tiếp của nhà sản xuất, nhập khẩu trong thu hồi, tái chế sản phẩm, bao bì sau sử dụng.

Theo đó, doanh nghiệp có thể tự tổ chức thu hồi, tái chế; chuyển giao cho đơn vị có chức năng; thuê đơn vị thu hồi, tái chế; ủy quyền cho tổ chức trung gian thực hiện trách nhiệm nhà sản xuất (PRO) hoặc xuất khẩu để tái chế. Từ năm 2033, doanh nghiệp sẽ trực tiếp tổ chức thu hồi để tự tái chế, chuyển giao cho đơn vị tái chế hoặc ủy quyền cho PRO thực hiện.

Dự thảo cũng tăng yêu cầu minh bạch đối với các tổ chức trung gian. Theo đó, PRO phải đăng ký nhóm sản phẩm, bao bì nhận ủy quyền; lưu giữ hồ sơ, chứng từ để truy xuất quá trình thu hồi, tái chế. Báo cáo kết quả thực hiện phải được kiểm toán.

Nhằm khắc phục hạn chế về mạng lưới thu gom, nhất là với chất thải nguy hại phát sinh từ hộ gia đình, dự thảo đề xuất cho phép doanh nghiệp, PRO, cơ sở tái chế và xử lý chất thải phối hợp xây dựng điểm thu hồi chung, tiếp nhận sản phẩm, bao bì của nhiều nhãn hiệu. Riêng phương tiện giao thông đường bộ, thời điểm bắt đầu thực hiện trách nhiệm tái chế được đề xuất lùi từ ngày 1/1/2027 sang 1/1/2030 để doanh nghiệp có thêm thời gian chuẩn bị hạ tầng.

Ông Nguyễn Anh Dũng, Trưởng phòng Kinh tế xanh, Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam, cho biết, theo quy định hiện hành, Quỹ tiếp nhận và quản lý hai nguồn kinh phí EPR, gồm kinh phí hỗ trợ tái chế sản phẩm, bao bì và kinh phí hỗ trợ xử lý chất thải. Doanh nghiệp kê khai trách nhiệm EPR trước ngày 1/4 và hoàn thành nộp kinh phí trước ngày 20/4.

Đối với hoạt động tái chế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố các gói hỗ trợ, lựa chọn đơn vị được hỗ trợ sau khi có ý kiến đồng thuận của Hội đồng EPR quốc gia. Quỹ ký hợp đồng và giải ngân căn cứ kết quả tái chế được kiểm toán xác nhận. Đối với xử lý chất thải, kinh phí được phân bổ về địa phương để hỗ trợ thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt; phát triển công nghệ xử lý chất thải và thu gom, xử lý bao bì chứa thuốc bảo vệ thực vật. UBND cấp tỉnh đề xuất nhu cầu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phê duyệt phương án để VEPF thực hiện chuyển kinh phí.

Theo ông Dũng, cơ chế này giúp gắn trách nhiệm đóng góp của doanh nghiệp với hoạt động tái chế, xử lý chất thải, đồng thời tăng tính minh bạch trong quản lý và sử dụng nguồn lực.

Phát triển chuỗi thu gom, minh bạch kết quả tái chế

Bên cạnh hoàn thiện chính sách, hiệu quả thực thi EPR phụ thuộc vào khả năng tổ chức mạng lưới thu gom, tái chế, trong đó có sự tham gia của các cơ sở thu mua phế liệu và lực lượng lao động phi chính thức.

Theo ông Hoàng Thành Vĩnh, cán bộ quản lý Chương trình rác thải và kinh tế tuần hoàn của UNDP Việt Nam, kinh doanh có trách nhiệm phải gắn với bảo vệ môi trường, cải thiện điều kiện lao động và tạo giá trị tích cực cho xã hội.

Việt Nam hiện là một trong 5 quốc gia đầu tiên tham gia thí điểm Sáng kiến Thu mua có trách nhiệm (RSI) do The Circulate Initiative khởi xướng, nhằm xây dựng chuỗi cung ứng tái chế minh bạch, bảo vệ quyền lợi người thu gom phế liệu tự do. Đến quý III/2026, chương trình đã thu mua có trách nhiệm 44.850 tấn nhựa phế liệu, trực tiếp và gián tiếp cải thiện thu nhập, điều kiện làm việc cho 8.422 lao động. Hàng trăm doanh nghiệp, cơ sở thu mua được tập huấn về nghĩa vụ thuế, an toàn lao động, hỗ trợ cải thiện điều kiện làm việc, tiếp cận bảo hiểm y tế và nguồn vốn.

Để nhân rộng mô hình, ông Vĩnh đề xuất các nhà sản xuất, nhãn hàng chủ động cam kết thực hiện RSI; PRO và cơ sở tái chế tích hợp tiêu chuẩn thu mua có trách nhiệm vào quy trình thực hiện EPR. Đồng thời, cần nghiên cứu bổ sung các tiêu chí về trách nhiệm xã hội, môi trường trong đánh giá kết quả thực hiện.

Từ thực tiễn doanh nghiệp, Vinamilk và Tetra Pak đang phối hợp với VEPF cùng các đối tác phát triển điểm thu gom vỏ hộp giấy, thúc đẩy phân loại rác tại nguồn và ứng dụng công nghệ số trong quản lý dữ liệu. Theo đại diện Vinamilk, năm 2025, chương trình “Vỏ xinh được tái sinh” đã thu gom 26 tấn, tương đương 3,6 triệu vỏ hộp sữa. Trong thực hiện nghĩa vụ EPR, doanh nghiệp thu gom, tái chế hơn 10.000 tấn thuộc 6 nhóm bao bì năm 2025; năm 2026, khối lượng này tăng lên hơn 13.200 tấn. Tetra Pak đồng thời phối hợp các đối tác cải tiến thiết kế bao bì theo hướng thuận lợi cho tái chế, mở rộng mạng lưới thu gom và thúc đẩy phân loại tại nguồn.

Tuy nhiên, để hoạt động thu gom, tái chế được ghi nhận và đánh giá thống nhất, yêu cầu đặt ra là xây dựng hệ thống giám sát minh bạch, có khả năng kiểm chứng kết quả thực hiện.

Ông Tống Xuân Chinh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Sữa Việt Nam cho rằng, EPR vẫn trong giai đoạn đầu triển khai, doanh nghiệp cần thời gian thích ứng. Vì vậy, cần xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông để theo dõi lượng sản phẩm, bao bì đưa ra thị trường, khối lượng thu gom, tái chế và mức độ hoàn thành nghĩa vụ của từng doanh nghiệp. Cùng với hệ thống tiêu chí giám sát rõ ràng, ông Chinh kiến nghị nghiên cứu chính sách ưu đãi thuế, hỗ trợ vốn vay lãi suất thấp nhằm khuyến khích đầu tư hạ tầng thu gom, chuỗi tái chế, nhất là đối với các vật liệu đặc thù.

Đồng quan điểm, ông Lê Hoàng Minh, đại diện Vinamilk cho biết, doanh nghiệp có thể ủy quyền cho đơn vị chuyên trách thực hiện tái chế bao bì, song cần công cụ giám sát để xác nhận kết quả theo cam kết. Do đó, cần số hóa toàn bộ quá trình thu gom, vận chuyển, giao nhận và tái chế; theo dõi khối lượng, tỷ lệ tái chế, nguồn gốc vật liệu đầu vào, đầu ra. Về lâu dài, việc hình thành cơ sở dữ liệu dùng chung, gắn với trách nhiệm cập nhật và xác thực thông tin của từng chủ thể trong chuỗi sẽ tạo nền tảng để cơ quan quản lý giám sát, doanh nghiệp chứng minh kết quả thực hiện EPR, qua đó nâng cao hiệu quả thu hồi, tái chế và thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn.

Trúc Oanh