Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh: Quản lý từ gốc hàng hóa, kiểm soát đến cùng rủi ro
Thảo luận tại tổ về dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, các ĐBQH đã đặt ra nhiều vấn đề quan trọng: từ bản chất thị trường, phạm vi điều chỉnh đến lựa chọn cơ quan quản lý và bảo đảm an toàn hệ thống. Điều cần thiết lúc này là làm rõ những vấn đề còn khác biệt, lựa chọn mô hình quản lý phù hợp trình độ phát triển của Việt Nam nhằm thúc đẩy thị trường phát triển.
Hiểu đúng bản chất giao dịch hàng hóa phái sinh
Qua nghiên cứu ý kiến thảo luận tại tổ ngày 13/11, có thể thấy các ĐBQH đã tập trung vào những vấn đề trọng tâm của dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, như phòng ngừa rủi ro giá, giao dịch phi tập trung, thanh toán bù trừ, bảo vệ nhà đầu tư và trách nhiệm quản lý nhà nước.
Những ý kiến này góp phần làm rõ các vấn đề cần giải quyết khi hoàn thiện khung pháp lý cho một lĩnh vực mới, có tính chuyên môn cao. Đồng thời, một số nội dung cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục nghiên cứu, làm rõ cơ sở kinh tế và thực tiễn, nhằm bảo đảm các quy định của Luật phù hợp với đặc thù thị trường và có tính khả thi khi triển khai.

Trước hết, có ý kiến cho rằng giao dịch hàng hóa phái sinh thực chất là hoạt động tài chính, do đó cần tiếp cận và quản lý tương tự thị trường chứng khoán. Đây là khía cạnh cần được xem xét, song việc xác định mô hình quản lý còn phải tính đến mối liên hệ giữa công cụ phái sinh với thị trường hàng hóa cơ sở.
Hợp đồng phái sinh đúng là công cụ tài chính, nhưng giá trị và chức năng kinh tế của nó gắn với hàng hóa cơ sở, hoạt động sản xuất, lưu thông và nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá.
Đặc biệt, phải phân biệt ba bộ phận: thị trường giao ngay có tổ chức; thị trường phái sinh tập trung qua Sở Giao dịch hàng hóa; và thị trường phái sinh phi tập trung (OTC). Chúng có cơ chế giao dịch khác nhau nhưng liên hệ chặt chẽ thông qua giá hàng hóa, nhu cầu phòng ngừa rủi ro và hoạt động thương mại.
Vì vậy, cần giải trình thấu đáo phạm vi điều chỉnh và tên gọi của Luật. Trường hợp dự thảo cho phép Sở Giao dịch hàng hóa tổ chức cả giao dịch giao ngay tập trung, đồng thời bãi bỏ các quy định về mua bán hàng hóa qua Sở Giao dịch hàng hóa trong Luật Thương mại năm 2005, cần xác định rõ khuôn khổ pháp lý thay thế, bảo đảm không tạo khoảng trống pháp lý đối với thị trường hàng hóa vật chất.
Không nên đồng nhất đầu cơ với hoạt động “đỏ đen”
Một số ý kiến lo ngại tỷ lệ tài khoản cá nhân lớn chứng tỏ thị trường chủ yếu phục vụ đầu cơ, có nguy cơ biến thành hoạt động mang tính may rủi. Lo ngại về rủi ro đầu cơ là cần thiết, nhưng cách suy luận này cần làm rõ thêm.
Trong thị trường phái sinh, doanh nghiệp muốn phòng ngừa rủi ro phải có chủ thể sẵn sàng nhận chuyển giao rủi ro. Nhà đầu tư và nhà tạo lập thị trường góp phần cung cấp thanh khoản, giúp doanh nghiệp thực hiện giao dịch. Không có thanh khoản, công cụ phòng ngừa rủi ro khó phát huy hiệu quả. Hơn nữa, tỷ lệ tài khoản cá nhân không đồng nghĩa với tỷ trọng giá trị giao dịch đầu cơ, càng không đủ để kết luận hoạt động giao dịch mang tính cờ bạc.
Điều mà Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh cần ngăn chặn đó là thao túng giá, gian lận, đầu cơ quá mức và sử dụng đòn bẩy không phù hợp với khả năng tài chính.
Tương tự, có ý kiến cho rằng trung tâm thanh toán bù trừ có thể triệt tiêu hoàn toàn rủi ro vỡ nợ - cách hiểu này cũng cần làm rõ thêm. Trung tâm thanh toán bù trừ giúp giảm thiểu và quản lý rủi ro đối tác, nhưng bản thân trung tâm vẫn có thể đối mặt với rủi ro thanh khoản và mất khả năng thanh toán.
Lựa chọn mô hình quản lý phù hợp đặc thù thị trường
Một vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm là nên giao Bộ Công Thương hay Bộ Tài chính chủ trì quản lý nhà nước với thị trường hàng hóa phái sinh.
Ý kiến đề nghị giao Bộ Tài chính có cơ sở nhất định, bởi cơ quan này có kinh nghiệm quản lý thị trường chứng khoán và các hoạt động tài chính. Tuy nhiên, không nên chỉ căn cứ vào tính chất tài chính của hợp đồng phái sinh để quyết định cơ quan quản lý toàn bộ thị trường. Trong điều kiện thị trường giao dịch hàng hóa Việt Nam còn ở giai đoạn phát triển ban đầu, tiếp tục giao Bộ Công Thương làm cơ quan đầu mối là phương án phù hợp hơn vì ba lý do.
Thứ nhất, thị trường phái sinh hàng hóa phải phát triển trên nền tảng thị trường hàng hóa cơ sở. Những nhiệm vụ như chuẩn hóa chất lượng, tổ chức giao dịch, kết nối sản xuất với lưu thông, phát triển kho hàng, giao nhận và hình thành giá tham chiếu đều gắn trực tiếp với hoạt động thương mại. Đó là những lĩnh vực Bộ Công Thương có chức năng quản lý và kinh nghiệm thực tiễn.
Thứ hai, Bộ Công Thương đã có quá trình quản lý hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở Giao dịch hàng hóa theo Luật Thương mại và các nghị định hướng dẫn. Việc duy trì đầu mối hiện có giúp kế thừa kinh nghiệm, tránh xáo trộn không cần thiết trong giai đoạn hoàn thiện thể chế.
Thứ ba, nhiệm vụ quan trọng trước mắt của Việt Nam không chỉ là giám sát công cụ tài chính, mà còn phải xây dựng thị trường hàng hóa có tổ chức, hình thành giá tham chiếu cho hàng hóa Việt Nam và thu hút doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu tham gia phòng ngừa rủi ro. Đây là nhiệm vụ phát triển thị trường gắn chặt với chức năng của Bộ Công Thương.

Tuy nhiên, giao Bộ Công Thương làm đầu mối cần đi đôi với cơ chế phối hợp và phân định rõ trách nhiệm giữa các cơ quan quản lý. Bộ Tài chính thực hiện chức năng chuyên ngành về tài chính, kế toán và phối hợp giám sát an toàn thanh toán bù trừ; Ngân hàng Nhà nước quản lý hoạt động ngân hàng, ngoại hối và an toàn tổ chức tín dụng theo thẩm quyền. Đồng thời, Bộ Công Thương phải được tăng cường năng lực giám sát chuyên sâu, hệ thống công nghệ, dữ liệu giao dịch và đội ngũ chuyên gia quản trị rủi ro.
Một thị trường, hai cơ chế pháp lý: Phải xử lý tận gốc
Một vấn đề đáng quan tâm là hoạt động phái sinh giá cả hàng hóa hiện được cung ứng qua hai kênh: Sở Giao dịch hàng hóa và ngân hàng thương mại theo Thông tư số 40/2016/TT-NHNN.
Hai kênh không hoàn toàn giống nhau về nghiệp vụ, nhưng có thể cung cấp những công cụ phòng ngừa rủi ro giá tương đồng. Nếu các yêu cầu về báo cáo, quản trị rủi ro và bảo vệ khách hàng thiếu tương thích, thị trường có thể bị phân mảnh, phát sinh cạnh tranh không bình đẳng và khó giám sát tổng thể. Vì vậy, cơ quan soạn thảo cần làm rõ quan hệ giữa luật mới với pháp luật ngân hàng, xác định nguyên tắc quản lý thống nhất theo bản chất hoạt động và mức độ rủi ro.
Đối với ngân hàng cung ứng sản phẩm phái sinh OTC, phải bảo đảm các điều kiện an toàn theo pháp luật ngân hàng. Khi ngân hàng tham gia hoạt động môi giới hoặc giao dịch tập trung, cần đáp ứng những tiêu chuẩn tương ứng của thị trường. Có thể nghiên cứu cơ chế pháp nhân chuyên biệt đối với một số nghiệp vụ, tham khảo kinh nghiệm thị trường chứng khoán, nhưng phải đánh giá tác động và có lộ trình chuyển tiếp, tránh làm gián đoạn những hợp đồng hợp pháp đang thực hiện.
Sở hữu nhà nước không thay thế cho năng lực giám sát
Một số đại biểu đề nghị Nhà nước nắm cổ phần chi phối, thậm chí sở hữu toàn bộ Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ nhằm bảo đảm an toàn hệ thống. Đề xuất này xuất phát từ yêu cầu kiểm soát rủi ro đối với một thị trường có tính chất đặc thù. Tuy nhiên, việc xác định tỷ lệ sở hữu nhà nước cần được xem xét cùng với các điều kiện bảo đảm an toàn thị trường.
Trong đó, những yếu tố quan trọng là năng lực tài chính, quản trị rủi ro, tính độc lập của hoạt động thanh toán bù trừ, minh bạch thông tin và hiệu lực giám sát. Nhà nước có thể thực hiện quyền kiểm soát thông qua quy định pháp luật, điều kiện cấp phép, tiêu chuẩn an toàn và cơ chế can thiệp khi cần thiết.
Một đạo luật tốt không chỉ tạo điều kiện mở rộng giao dịch, mà phải giúp doanh nghiệp kiểm soát biến động giá, ổn định chi phí và chủ động kế hoạch sản xuất kinh doanh. Đặc biệt, cần hoàn thiện cơ chế kế toán và đánh giá hiệu quả phòng ngừa rủi ro, nhất là với doanh nghiệp nhà nước. Không nên nhìn khoản lỗ trên hợp đồng phái sinh mà bỏ qua lợi ích bù đắp từ giao dịch hàng hóa thực tế.
Từ các ý kiến thảo luận tại tổ, cơ quan soạn thảo cần tập trung giải trình rõ phạm vi điều chỉnh; mô hình quản lý và phân định trách nhiệm; quan hệ giữa hai kênh cung ứng sản phẩm phái sinh; cơ chế giám sát OTC, thanh toán bù trừ, sở hữu và bảo vệ nhà đầu tư; đồng thời xác định các chỉ tiêu đo lường hiệu quả phòng ngừa rủi ro. Những phương án khác nhau phải được so sánh bằng căn cứ khoa học, thực tiễn và chi phí thực hiện.
Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh không chỉ cần quản được giao dịch, mà quan trọng hơn phải kiến tạo được thị trường. Quản lý đúng phải bắt đầu từ hiểu đúng bản chất, lựa chọn đúng mô hình và đặt lợi ích của doanh nghiệp, nền kinh tế làm trung tâm.