Kinh tế bạc: Cần bước đột phá về thể chế
Từ Hội nghị đối thoại chính sách phát triển hệ sinh thái kinh tế bạc diễn ra sáng 16/11 cho thấy, cần một bước đột phá về thể chế để hình thành hệ sinh thái kinh tế bạc đồng bộ, có khả năng vận hành trong thực tiễn.
Kinh tế bạc không đơn thuần là thị trường hàng hóa, dịch vụ dành cho người cao tuổi, mà còn là không gian để phát huy năng lực lao động, tri thức, kinh nghiệm và khả năng tham gia đời sống kinh tế - xã hội của nhóm dân số này.
Những định hướng chính sách bước đầu đã được xác lập: Luật Dân số năm 2025 đặt ra yêu cầu thích ứng với già hóa dân số; Nghị quyết số 19 của Hội nghị Trung ương 3, khóa XIV đưa vấn đề chuyển đổi dân số, già hóa dân số và phát triển kinh tế bạc vào tổng thể mô hình phát triển mới; Đề án phát triển kinh tế bạc tại Việt Nam đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 đang được xây dựng, dự kiến trình Bộ Chính trị trong quý I/2027... Đây là những cơ sở quan trọng để chuyển từ nhận thức về già hóa dân số, phát triển kinh tế bạc sang chủ động hoạch định chính sách phát triển.

Tuy nhiên, khoảng cách từ định hướng đến thực tiễn vẫn còn đáng kể. Một trong những điểm nghẽn được chỉ ra tại hội nghị là, sự phân tán của chính sách và thiếu cơ chế kết nối liên ngành. Các quy định liên quan đến người cao tuổi hiện nằm ở nhiều lĩnh vực như y tế, bảo hiểm, dịch vụ xã hội, nhà ở và chăm sóc dài hạn, nhưng chưa hình thành một khuôn khổ thống nhất để các chính sách bổ trợ cho nhau. Nhiều mô hình chăm sóc mới còn vướng về đầu tư, tiêu chuẩn, cấp phép và thanh toán; hệ thống thống kê, đo lường quy mô và đóng góp của kinh tế bạc cũng chưa được thiết lập. Doanh nghiệp muốn đầu tư vào lĩnh vực chăm sóc người cao tuổi cũng còn gặp nhiều khó khăn về đất đai, giải phóng mặt bằng, chuyển mục đích sử dụng đất và tiếp cận vốn, cơ chế vay vốn ưu đãi riêng cho lĩnh vực này chưa có...
Không khó để nhận diện những điểm nghẽn trong phát triển kinh tế bạc. Vì thế, yêu cầu cấp thiết là sớm hoàn thiện khung chính sách quốc gia về kinh tế bạc, làm rõ phạm vi, cấu phần, mục tiêu và phương pháp đo lường. Trên cơ sở đó, cần xác định những lĩnh vực ưu tiên, cơ chế huy động nguồn lực và trách nhiệm của từng cơ quan, tổ chức. Quan trọng hơn, khung chính sách phải tạo được sự liên thông giữa các lĩnh vực, thay vì chỉ tập hợp những chính sách hiện có dưới một tên gọi mới.
Quá trình hoàn thiện khung chính sách cũng phải gắn với việc sửa đổi Luật Người cao tuổi. Theo đại diện Bộ Y tế, sau khi Đề án phát triển kinh tế bạc được Bộ Chính trị thông qua, Bộ dự kiến trình Chính phủ báo cáo Quốc hội hoàn thiện, sửa đổi Luật Người cao tuổi vào cuối năm 2027 hoặc đầu năm 2028. Đây là cơ hội để thể chế hóa những yêu cầu mới về quyền được chăm sóc, tiếp cận dịch vụ và lựa chọn công việc phù hợp với sức khỏe, nguyện vọng của người cao tuổi; đồng thời hoàn thiện tiêu chuẩn, điều kiện cấp phép, kiểm định và giám sát chất lượng dịch vụ. Các quy định về đất đai, đầu tư, tín dụng, thuế, bảo hiểm và thanh toán cũng cần được rà soát đồng bộ để tạo môi trường pháp lý minh bạch, ổn định cho doanh nghiệp, hợp tác xã và tổ chức xã hội tham gia.
Một vấn đề cần được xác định rõ ngay từ khâu thiết kế chính sách là ranh giới giữa trách nhiệm bảo đảm an sinh của Nhà nước và không gian phát triển dịch vụ theo cơ chế thị trường. Nhà nước bảo đảm các dịch vụ thiết yếu, nhất là đối với người cao tuổi có hoàn cảnh khó khăn; thị trường có thể cung cấp các sản phẩm, dịch vụ đa dạng theo nhu cầu và khả năng chi trả. Cùng với đó, cần nghiên cứu cơ chế tài chính chăm sóc dài hạn, bảo hiểm chăm sóc dài hạn, hợp tác công - tư và đặt hàng cung ứng dịch vụ. Phát triển thị trường không đồng nghĩa với thương mại hóa an sinh; ngược lại, chính sách phải bảo đảm người cao tuổi yếu thế không bị gạt ra ngoài chỉ vì hạn chế về thu nhập. Đồng thời, cần phát triển hệ thống chăm sóc liên tục, kết nối y tế dự phòng, điều trị, phục hồi chức năng với chăm sóc tại nhà, cộng đồng và cơ sở chuyên biệt.
Hoàn thiện thể chế kinh tế bạc cũng phải tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục đóng góp thông qua việc làm linh hoạt, tư vấn, truyền nghề, khởi nghiệp và chuyển giao tri thức. Trong đó, quyền được làm việc, cống hiến phải đi cùng quyền nghỉ ngơi, tự chủ và thụ hưởng an sinh. Chính sách cần xuất phát từ sự khác biệt về sức khỏe, thu nhập, nơi cư trú và nguyện vọng của từng nhóm người cao tuổi, không áp dụng một mô hình chung cho mọi đối tượng.
Già hóa dân số là xu thế khách quan, nhưng trở thành gánh nặng hay động lực phát triển phụ thuộc rất lớn vào chất lượng thể chế và năng lực tổ chức thực hiện. Việt Nam không còn nhiều thời gian để chuẩn bị. Hoàn thiện Đề án phát triển kinh tế bạc, sửa đổi pháp luật, tháo gỡ rào cản cần được khẩn trương triển khai. Kinh tế bạc chỉ có thể trở thành một động lực phát triển thực chất khi các định hướng chính sách được chuyển hóa thành quy định đồng bộ, nguồn lực cụ thể và cơ chế thực thi có thể kiểm chứng bằng những cải thiện trong đời sống người cao tuổi.