Luật Tiêu chuẩn lao động của Nhật BảnVì sao Nhật Bản muốn cải cách Luật Tiêu chuẩn lao động?
Trước tình trạng thiếu nhân lực và sự thay đổi của mô hình việc làm, Nhật Bản đang xem xét lại hệ thống pháp luật về thời giờ làm việc. Mục tiêu là giúp doanh nghiệp tổ chức lao động linh hoạt hơn, nhưng không để việc nới rộng quyền tự chủ làm gia tăng tình trạng làm thêm quá mức hoặc ảnh hưởng đến sức khỏe người lao động.
Áp lực thay đổi từ thị trường lao động thiếu người
Luật Tiêu chuẩn lao động Nhật Bản được ban hành năm 1947, đặt ra các quy định nền tảng về thời giờ làm việc, ngày nghỉ, tiền lương, nghỉ phép và trách nhiệm của người sử dụng lao động. Sau gần 80 năm, thị trường lao động đã thay đổi đáng kể. Nền kinh tế chuyển mạnh sang dịch vụ và công nghệ, làm việc từ xa, dự án ngắn hạn và xu hướng làm nhiều công việc cùng lúc khiến quan hệ giữa người lao động với doanh nghiệp đa dạng hơn.

Nhật Bản đồng thời phải đối mặt với tình trạng dân số trong độ tuổi lao động giảm và thiếu người ở nhiều ngành. Doanh nghiệp nhỏ và vừa gặp khó khi vừa duy trì hoạt động, vừa tuyển dụng, đào tạo nhân viên và đáp ứng biến động đơn hàng. Một lịch làm việc cố định cho mọi ngành nghề vì thế không phải lúc nào cũng phù hợp.
Ngược lại, Nhật Bản vẫn phải đối mặt với vấn đề làm việc quá sức và những rủi ro đối với sức khỏe người lao động. Vì thế, bài toán chính sách không đơn giản là nới lỏng hay siết chặt thời giờ làm việc, mà là tìm cách dung hòa nhu cầu linh hoạt của doanh nghiệp với giới hạn bảo vệ người lao động.
Tại phiên họp ngày 16/9/2026 của Hội đồng Chính sách lao động, Bộ Y tế, lao động và phúc lợi Nhật Bản nhấn mạnh hai yêu cầu cần được cân nhắc cùng lúc, đó là bảo vệ sức khỏe người lao động và tránh để quy định quá cứng nhắc cản trở hoạt động kinh tế. Một số khảo sát cho thấy khoảng 10% người lao động muốn làm việc nhiều giờ hơn, trong khi hơn 40% doanh nghiệp có một bộ phận nhân viên muốn hoặc chấp nhận làm lâu hơn vì yêu cầu công việc. Những số liệu này phản ánh nhu cầu khác nhau, không có nghĩa đa số người Nhật muốn tăng giờ làm.
Những nội dung chính đang được xem xét
Theo quy định hiện hành, thời giờ làm việc bình thường không quá 8 giờ mỗi ngày và 40 giờ mỗi tuần. Nếu muốn tổ chức làm thêm, doanh nghiệp phải ký thỏa thuận với đại diện người lao động theo Điều 36, thường gọi là “thỏa thuận 36”. Giới hạn làm thêm thông thường là 45 giờ mỗi tháng và 360 giờ mỗi năm. Trong trường hợp đặc biệt, mức làm thêm có thể cao hơn nhưng vẫn phải tuân thủ giới hạn dưới 100 giờ trong một tháng và bình quân không quá 80 giờ mỗi tháng trong khoảng thời gian từ 2 đến 6 tháng.
Nhật Bản chưa quyết định xóa bỏ các giới hạn này. Trọng tâm hiện nay là xem xét cách tổ chức thời gian làm việc và điều kiện áp dụng những cơ chế linh hoạt hiện có. Một nội dung đang được đưa ra xem xét là chế độ giờ làm linh hoạt, cho phép người lao động chọn giờ bắt đầu và kết thúc công việc trong phạm vi nhất định. Một cơ chế khác là chia giờ làm không đều giữa các ngày hoặc các giai đoạn trong năm, giúp doanh nghiệp bố trí nhiều giờ hơn vào mùa cao điểm và ít giờ hơn khi nhu cầu giảm, miễn đáp ứng điều kiện pháp luật.
Phía Phòng Thương mại và công nghiệp Nhật Bản đề nghị nới một số điều kiện của cơ chế chia giờ làm, chẳng hạn cho phép điều chỉnh ngày làm và số giờ làm khi hai bên cùng thỏa thuận. Tuy nhiên, đây mới là đề xuất của giới doanh nghiệp, chưa phải quyết định chính thức.
Nhật Bản cũng đang xem xét chế độ làm việc tự chủ đối với một số nghề chuyên môn. Theo cơ chế này, thời gian làm việc có thể được tính theo một mức thời gian đã thỏa thuận hoặc được pháp luật quy định, thay vì chỉ căn cứ vào số giờ thực tế có mặt tại nơi làm việc. Người lao động có quyền chủ động hơn trong cách thức và thời điểm hoàn thành công việc.
Tuy vậy, làm việc tự chủ không đồng nghĩa với trả lương hoàn toàn theo sản phẩm, cũng không cho phép doanh nghiệp bỏ qua nghĩa vụ bảo vệ sức khỏe. Nếu khối lượng công việc vẫn quá lớn và thời hạn quá gấp, quyền tự chủ trên giấy tờ có thể không giúp giảm thời gian làm việc thực tế. Vì vậy, cần xác định rõ nhóm nghề được áp dụng, điều kiện đồng ý và cách giám sát sức khỏe.
Linh hoạt phải đi cùng hàng rào bảo vệ
Phía doanh nghiệp muốn có thêm khả năng thích ứng với thiếu nhân lực, biến động sản xuất và yêu cầu cạnh tranh. Phía người lao động lại lo ngại rằng nếu mở rộng các cơ chế linh hoạt mà thiếu kiểm soát, khối lượng công việc sẽ tăng, giờ làm khó dự đoán và phần làm thêm có thể không được ghi nhận đầy đủ.
Rủi ro này đặc biệt rõ trong làm việc từ xa, khi người lao động có thể nhận yêu cầu qua thư điện tử hoặc ứng dụng nhắn tin ngoài giờ. Vì vậy, việc sửa luật được bàn cùng với các biện pháp như giới hạn thời gian làm liên tục, khoảng nghỉ giữa hai ca và quyền không phải trả lời công việc ngoài giờ.
Sự linh hoạt chỉ có ý nghĩa khi người lao động có quyền chủ động thực sự, được trả công đầy đủ và không phải đánh đổi sức khỏe để hoàn thành mục tiêu kinh doanh. Cơ quan quản lý cũng phải tính đến cường độ công việc, thời gian nghỉ ngơi và khả năng giám sát, thay vì chỉ chọn một con số về giờ làm.
Cho tới nay, các nội dung trên vẫn đang ở giai đoạn thảo luận và lấy ý kiến tại Hội đồng Chính sách lao động thuộc Bộ Y tế, lao động và phúc lợi. Quy trình tiếp theo thường gồm xây dựng dự thảo, thẩm định pháp lý, trình Nội các quyết định, đưa ra Quốc hội xem xét và biểu quyết. Chỉ sau khi được thông qua, luật mới được công bố và xác định ngày có hiệu lực. Vì vậy, một phương án được nêu tại hội đồng chuyên môn chưa có nghĩa đã trở thành dự luật, càng không có nghĩa chắc chắn sẽ được thông qua. Cơ quan phụ trách còn phải chuyển các định hướng thành điều khoản cụ thể và hoàn tất các thủ tục cần thiết.
Dẫu vậy, cuộc rà soát phản ánh bài toán lớn hơn của Nhật Bản là làm thế nào để duy trì năng suất trong bối cảnh lực lượng lao động giảm, đồng thời giữ được những tiêu chuẩn bảo vệ đã hình thành qua nhiều thập niên. Kết quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào khả năng dung hòa nhu cầu linh hoạt của doanh nghiệp với quyền lợi và sức khỏe của người lao động.