Xuất khẩu tăng mạnh, làm sao nâng giá trị gia tăng nội địa?
Kim ngạch xuất khẩu liên tục tăng nhưng giá trị gia tăng nội địa trong một số ngành chủ lực vẫn thấp, phần lớn hoạt động xuất khẩu phụ thuộc vào khu vực FDI và nguyên liệu nhập khẩu. Phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng cao năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D), cùng chính sách ổn định, nhất quán là những giải pháp quan trọng để gia tăng lợi ích thực chất cho nền kinh tế.
Xuất khẩu tăng mạnh, giá trị gia tăng nội địa còn thấp
Trong nhiều năm qua, xuất khẩu là một động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế Việt Nam. Kim ngạch xuất khẩu liên tục tăng, cơ cấu hàng hóa chuyển dịch theo hướng gia tăng tỷ trọng sản phẩm công nghiệp chế biến, chế tạo, đặc biệt là điện tử, máy tính, linh kiện và điện thoại. Tuy nhiên, mức đóng góp thực chất của xuất khẩu vào giá trị gia tăng của nền kinh tế trong nước vẫn còn hạn chế.
Khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) tiếp tục giữ vai trò chi phối hoạt động xuất khẩu. Theo Cục Thống kê, 10 tháng năm 2026, kim ngạch xuất khẩu của khu vực FDI (kể cả dầu thô) đạt khoảng 405,3 tỷ USD, cao hơn cả năm 2025 và chiếm 81,2% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa. Con số này cho thấy mức độ phụ thuộc đáng kể của xuất khẩu Việt Nam vào khu vực FDI.

Không thể phủ nhận những đóng góp của FDI về vốn, công nghệ, việc làm, năng lực tổ chức sản xuất và khả năng tiếp cận thị trường quốc tế. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa quy mô xuất khẩu thực hiện trên lãnh thổ Việt Nam với phần giá trị thực sự được tạo ra, giữ lại và tái đầu tư trong nền kinh tế.
Lấy ví dụ trong ngành điện tử, máy tính và linh kiện, một trong những nhóm hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nhóm hàng này đạt khoảng 107,7 tỷ USD, chiếm 22,7% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa. Tuy nhiên, Việt Nam thực sự tạo ra bao nhiêu giá trị trong mỗi 100 USD xuất khẩu?
Theo tính toán dựa trên bảng cân đối liên ngành, tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa của nhóm ngành này ước chỉ đạt 14 - 15%. Nguyên nhân chủ yếu là sự phụ thuộc vào linh kiện, bán dẫn, vật liệu, thiết bị và công nghệ nhập khẩu. Nhiều doanh nghiệp trong nước mới tham gia các công đoạn có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng thấp, trong khi thiết kế, nghiên cứu, phát triển công nghệ, sản xuất linh kiện cốt lõi và kiểm soát chuỗi cung ứng vẫn chủ yếu thuộc về các tập đoàn đa quốc gia hoặc nhà cung cấp nước ngoài.
Vấn đề còn nằm ở cơ cấu phân phối giá trị gia tăng. Phần giá trị được tạo ra phân bổ cho tiền lương, lợi nhuận doanh nghiệp, thuế và khấu hao tài sản cố định. Trong đó, một phần lợi nhuận thuộc về nhà đầu tư nước ngoài có thể được chuyển ra nước ngoài dưới hình thức cổ tức, lợi nhuận chuyển về công ty mẹ và các khoản thu nhập đầu tư khác. Theo Cục Thống kê, chi trả sở hữu thuần ra nước ngoài năm 2023 tương đương 5,2% GDP. Điều này cho thấy tăng trưởng xuất khẩu của khu vực FDI không tự động đồng nghĩa với mức tăng tương ứng của thu nhập thuộc về các chủ thể kinh tế trong nước.
Một đặc điểm khác là xuất khẩu Việt Nam gắn chặt với nhập khẩu đầu vào phục vụ sản xuất. Năm 2025, kim ngạch nhập khẩu hàng hóa đạt khoảng 455 tỷ USD. Theo Cục Thống kê, tư liệu sản xuất chiếm tới 93,6% tổng kim ngạch nhập khẩu, trong đó máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng chiếm 52,7%; nguyên, nhiên, vật liệu chiếm 40,9%. Khi năng lực cung ứng nội địa chưa phát triển tương ứng, một phần đáng kể tác động lan tỏa từ xuất khẩu có thể chuyển ra nước ngoài thông qua nhập khẩu đầu vào.
Vì vậy, đánh giá hiệu quả tăng trưởng xuất khẩu không thể chỉ dựa vào kim ngạch mà phải xem xét đồng thời mức độ phụ thuộc nhập khẩu, tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa và năng lực cung ứng của các ngành sản xuất trong nước.
Phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng cao năng lực R&D
Muốn nâng cao giá trị gia tăng nội địa, trước hết phải phát triển công nghiệp hỗ trợ. Đây không đơn thuần là việc sản xuất một số linh kiện thay thế hàng nhập khẩu, mà là quá trình hình thành hệ thống doanh nghiệp có khả năng cung cấp nguyên liệu, vật liệu, linh kiện, phụ tùng, thiết bị và dịch vụ kỹ thuật cho các ngành sản xuất chủ lực.
Tuy nhiên, phát triển công nghiệp hỗ trợ không thể chỉ dựa vào việc khuyến khích thành lập doanh nghiệp hoặc hỗ trợ vốn. Các nhà cung cấp nội địa phải đáp ứng yêu cầu cao về chất lượng, độ chính xác, quy mô sản xuất, thời gian giao hàng, năng lực quản trị và khả năng đổi mới công nghệ.

Phát triển công nghiệp hỗ trợ là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Nếu chỉ sản xuất linh kiện theo thiết kế và tiêu chuẩn do doanh nghiệp nước ngoài cung cấp, Việt Nam vẫn có thể mắc kẹt ở những công đoạn có giá trị gia tăng thấp. Muốn nâng cao vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu, phải phát triển năng lực R&D, từng bước chuyển từ gia công, lắp ráp sang làm chủ công nghệ.
R&D không đơn thuần là hoạt động nghiên cứu trong các trường đại học hay viện nghiên cứu. Quan trọng hơn là hình thành năng lực nghiên cứu, đổi mới công nghệ ngay trong doanh nghiệp, nơi các vấn đề kỹ thuật, yêu cầu sản xuất và nhu cầu thị trường được kết nối trực tiếp.
Chính sách khuyến khích R&D cần tạo điều kiện để doanh nghiệp đầu tư dài hạn vào nghiên cứu, thiết kế, cải tiến quy trình và phát triển sản phẩm; đồng thời thúc đẩy hợp tác thực chất giữa doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu. Trong đó, doanh nghiệp phải tham gia xác định nhu cầu nghiên cứu và thương mại hóa kết quả.
Cùng với đó là phát triển nguồn nhân lực khoa học, công nghệ và kỹ thuật có khả năng làm chủ công nghệ cốt lõi; khuyến khích doanh nghiệp FDI hình thành trung tâm R&D, đào tạo nhân lực kỹ thuật cao và phát triển mạng lưới nhà cung cấp nội địa.
Hiệu quả hỗ trợ R&D phải được đánh giá bằng kết quả thực chất như năng suất, sản phẩm mới, công nghệ được làm chủ, tỷ lệ nội địa hóa gắn với giá trị gia tăng cao và khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.
Chính sách ổn định, nhất quán để khuyến khích đầu tư dài hạn
Phát triển công nghiệp hỗ trợ và R&D đều đòi hỏi nguồn vốn lớn, thời gian hoàn vốn dài và tiềm ẩn rủi ro. Doanh nghiệp khó có thể đầu tư xây dựng năng lực công nghệ nếu chính sách thay đổi khó dự đoán, thủ tục hành chính phức tạp hoặc cơ chế hỗ trợ thiếu minh bạch. Khi đầu tư vào nghiên cứu, máy móc, thiết bị và phát triển mạng lưới nhà cung cấp, doanh nghiệp phải có khả năng dự báo tương đối ổn định về thuế, đất đai, tín dụng, tiêu chuẩn kỹ thuật, chính sách công nghiệp và các quy định liên quan.
Vì vậy, chính sách phát triển công nghiệp hỗ trợ và R&D phải bảo đảm minh bạch về điều kiện, tiêu chí và quy trình tiếp cận hỗ trợ; nhất quán trong thực thi, hạn chế những thay đổi đột ngột làm gia tăng rủi ro cho doanh nghiệp. Đồng thời, việc phân bổ nguồn lực phải dựa trên hiệu quả kinh tế thực tế, bảo đảm cạnh tranh bình đẳng giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI; hạn chế cơ chế xin - cho, phân bổ nguồn lực theo quan hệ hành chính. Các chương trình hỗ trợ phải được công khai thông tin, tăng cường trách nhiệm giải trình và đánh giá dựa trên kết quả thực hiện.
Chỉ khi công nghiệp hỗ trợ, R&D và chính sách phát triển công nghiệp được triển khai đồng bộ, nhất quán, tăng trưởng xuất khẩu mới có thể gắn chặt hơn với nâng cao giá trị gia tăng nội địa và năng lực nội sinh của nền kinh tế.