Tách bạch chức năng giám sát thị trường phái sinh
Chiều 13/11, thảo luận tại Tổ 3 (gồm Đoàn ĐBQH TP. Hải Phòng, Lạng Sơn và Hà Tĩnh) về dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, các ĐBQH TP. Hải Phòng cho rằng, ngân hàng là chủ thể cung ứng sản phẩm và chịu trách nhiệm quản trị rủi ro trong phạm vi hoạt động được phép. Trong khi đó, Sở giao dịch và Trung tâm thanh toán bù trừ là thiết chế hạ tầng, phải giữ vị trí độc lập khi giám sát giao dịch và xử lý mất khả năng thanh toán, vì vậy không nên đồng nhất hai vai trò này.
Tách bạch chức năng hạ tầng với hoạt động kinh doanh giao dịch OTC
Góp ý về dự thảo luật, ĐBQH Trần Lan Phương (TP. Hải Phòng) cho biết, điểm a khoản 1 Điều 34 đưa Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ vào nhóm tổ chức trung gian cung cấp dịch vụ giao dịch OTC (giao dịch phi tập trung, được thực hiện trực tiếp hoặc thông qua trung gian theo thỏa thuận giữa bên mua và bên bán) với chủ đích tận dụng hạ tầng và năng lực kỹ thuật sẵn có để phát triển thị trường.
“Tuy nhiên, đây không đơn thuần là mở rộng phạm vi kinh doanh, mà là vấn đề xung đột lợi ích ngay trong thiết kế thể chế. Một tổ chức vừa có lợi ích từ việc tăng khối lượng giao dịch, vừa giám sát, quyết định biện pháp kiểm soát rủi ro đối với chính hoạt động đó thì tính khách quan rất khó được bảo đảm chỉ bằng quy chế nội bộ”, đại biểu phân tích.
Ở hoạt động phái sinh giá cả hàng hóa của ngân hàng thương mại, đại biểu cho rằng ngân hàng là chủ thể cung ứng sản phẩm và chịu trách nhiệm quản trị rủi ro trong phạm vi hoạt động được phép. Trong khi đó, Sở giao dịch và Trung tâm thanh toán bù trừ là thiết chế hạ tầng, phải giữ vị trí độc lập khi giám sát giao dịch và xử lý mất khả năng thanh toán. Vì vậy, không nên đồng nhất hai vai trò này.
Đồng tình với Báo cáo thẩm tra số 1495/BC-UBKTTC16 đã nhận diện vấn đề tại Điều 34, đại biểu đề nghị bỏ điểm a khoản 1 Điều 34 và chỉnh lý khoản 1 theo hướng: “Tổ chức trung gian cung cấp dịch vụ giao dịch hàng hóa phái sinh OTC bao gồm thành viên của Sở giao dịch hàng hóa, thành viên của Trung tâm thanh toán bù trừ, tổ chức tín dụng và tổ chức khác đáp ứng điều kiện theo quy định của pháp luật. Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ không thực hiện hoạt động môi giới, kinh doanh giao dịch OTC cho khách hàng; được cung cấp dịch vụ hạ tầng, tiếp nhận dữ liệu và thanh toán bù trừ theo chức năng được pháp luật quy định”. Đồng thời, đề nghị rà soát các điều liên quan để không phát sinh quy định trái chiều. Việc tách bạch này không cản trở phát triển thị trường, mà giúp thị trường có nền tảng tin cậy hơn.
Về phạm vi điều chỉnh và giám sát giao dịch OTC, đại biểu cho biết, khoản 1 Điều 4 xác định giao dịch hàng hóa phái sinh OTC thông qua tổ chức trung gian thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật, còn giao dịch trực tiếp giữa các bên không qua trung gian thực hiện theo pháp luật dân sự. Tuy nhiên, khoản 1 Điều 33 lại quy định chung các loại hợp đồng phái sinh OTC mà chưa phân biệt hai hình thức này.
Đại biểu cũng đề nghị phân biệt hợp đồng mua bán hàng hóa có thời hạn giao hàng trong tương lai với hợp đồng phái sinh hàng hóa. Nếu thiếu tiêu chí rõ ràng, doanh nghiệp sản xuất, xuất nhập khẩu có thể phải thực hiện thêm các thủ tục không cần thiết đối với hợp đồng thương mại thông thường; ngược lại, những giao dịch phái sinh trực tiếp có quy mô, rủi ro lớn có thể nằm ngoài phạm vi giám sát.
Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung tại khoản 1 Điều 4 nguyên tắc: "Giao dịch phái sinh trực tiếp không qua trung gian thực hiện theo pháp luật dân sự và pháp luật có liên quan, nhưng vẫn phải cung cấp thông tin phục vụ giám sát nếu thuộc diện báo cáo".
Tại Điều 10, đại biểu đề nghị quy định nghĩa vụ báo cáo dựa trên quy mô và mức độ rủi ro giao dịch, giao Chính phủ quy định tiêu chí nhận diện giao dịch phái sinh, ngưỡng báo cáo, chủ thể chịu trách nhiệm và lộ trình thực hiện. Các quy định này cần bảo đảm không báo cáo trùng lặp, không áp dụng đối với hợp đồng thương mại thông thường.
Về bảo vệ nhà đầu tư, đại biểu đánh giá các quy định tại khoản 3, khoản 4 và khoản 5 Điều 42 là cần thiết. Các quy định này gồm phân loại nhà đầu tư, đánh giá mức độ phù hợp của sản phẩm, giới hạn đòn bẩy và các biện pháp bảo vệ nhà đầu tư không chuyên nghiệp.
"Tuy nhiên, việc bảo vệ nhà đầu tư không chỉ dừng ở yêu cầu cung cấp thông tin, cảnh báo rủi ro. Quan trọng hơn là trách nhiệm đánh giá sản phẩm có phù hợp với năng lực tài chính, kinh nghiệm và khả năng chịu rủi ro của khách hàng hay không. Đặc biệt, với sản phẩm có đòn bẩy, biến động giá lớn có thể khiến nhà đầu tư phải bổ sung ký quỹ vượt quá khả năng tài chính", đại biểu nhấn mạnh...
Giải thích rõ nghĩa vụ ký quỹ, hỗ trợ người sản xuất vùng khó khăn
Cùng quan tâm đến việc bảo vệ người tham gia thị trường, ĐBQH Hoàng Văn Tuyên (TP. Hải Phòng) cho rằng, để thị trường hàng hóa phái sinh thực sự phục vụ sản xuất, kinh doanh, doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất phải có khả năng tiếp cận thị trường. Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, các chủ thể này còn cần có thông tin, kiến thức và khả năng quản lý rủi ro phù hợp.
Vì vậy, đại biểu đề nghị hoàn thiện khoản 2 và khoản 3 Điều 5 theo hướng quan tâm hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và người sản xuất ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Chính phủ sẽ được giao quy định cụ thể đối tượng, nội dung, phương thức hỗ trợ và trách nhiệm thực hiện, phù hợp với nguồn lực. Trọng tâm là cung cấp thông tin thị trường, đào tạo kiến thức cơ bản, tư vấn lựa chọn công cụ phù hợp và kết nối với tổ chức cung cấp dịch vụ hợp pháp. Người sản xuất cũng có thể hưởng lợi thông qua liên kết tiêu thụ với doanh nghiệp, hợp tác xã có năng lực quản lý rủi ro, không nhất thiết phải trực tiếp mở tài khoản giao dịch.
Về yêu cầu ký quỹ, đại biểu lưu ý, khi sử dụng công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro giá, doanh nghiệp, hợp tác xã vẫn có thể phải chuẩn bị thêm tiền để đáp ứng yêu cầu ký quỹ. Điều này cần được giải thích rõ trước khi họ quyết định giao dịch, nhất là với những chủ thể có nguồn vốn hạn chế ở miền núi.
“Ví dụ, một hợp tác xã đang có cà phê trong kho và dự kiến bán sau một thời gian. Để phòng ngừa giá giảm, hợp tác xã bán hợp đồng tương lai phù hợp. Nếu giá hợp đồng tăng, hợp tác xã có thể bị lỗ trên hợp đồng này và phải bổ sung tiền ký quỹ. Trong khi đó, giá trị cà phê trong kho có thể tăng, nhưng hàng chưa bán nên chưa có thêm tiền để nộp. Hợp tác xã vẫn phải chuẩn bị đủ tiền để thực hiện nghĩa vụ đúng hạn”, đại biểu dẫn chứng.
Đại biểu nhấn mạnh, nếu không bổ sung ký quỹ đúng hạn, vị thế giao dịch có thể bị đóng sớm. Khi đó, phương án phòng ngừa rủi ro bị ảnh hưởng, đồng thời nguồn tiền thu mua, thanh toán cho người sản xuất chịu áp lực. Mặt khác, giá hợp đồng phái sinh và giá bán cà phê thực tế có thể biến động khác nhau, vì vậy giao dịch phái sinh không bảo đảm chắc chắn mức giá bán đối với toàn bộ hàng hóa.
Về đánh giá sản phẩm và cảnh báo rủi ro, đại biểu đề nghị hoàn thiện khoản 12 Điều 7, khoản 5 Điều 40 và khoản 4, khoản 5 Điều 42 để làm rõ trách nhiệm đánh giá mức độ phù hợp của sản phẩm với kiến thức, kinh nghiệm, mục đích giao dịch và khả năng chịu rủi ro của khách hàng.
"Việc khách hàng ký xác nhận đã đọc cảnh báo không làm thay đổi trách nhiệm đánh giá và cung cấp thông tin của tổ chức cung cấp dịch vụ. Cảnh báo cần nêu rõ khách hàng có thể mất tiền ký quỹ, phải nộp thêm tiền trong trường hợp nào, khi nào vị thế bị đóng và cơ chế bảo vệ được áp dụng đến đâu. Với khách hàng ở địa bàn khó khăn, cần giải thích bằng hình thức phù hợp, cung cấp thông tin trước khi họ quyết định và để khách hàng lưu giữ, đối chiếu khi có tranh chấp", đại biểu nói rõ.
Đại biểu cũng đề nghị cơ quan quản lý công khai danh sách tổ chức được phép cung cấp dịch vụ và phạm vi hoạt động của từng tổ chức, đồng thời hướng dẫn người dân nhận diện, phản ánh nền tảng có dấu hiệu hoạt động trái phép. Thông tin này có thể được phổ biến qua hợp tác xã và các tổ chức hỗ trợ người sản xuất tại địa phương...