Kiểm soát rủi ro trên thị trường hàng hóa phái sinh
Thảo luận tại Tổ 13 gồm Đoàn ĐBQH các tỉnh Thanh Hóa, Gia Lai, chiều 13/11 về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, các đại biểu đề nghị phân định rõ trách nhiệm giữa các chủ thể tham gia thị trường, bảo đảm tính độc lập giữa khâu tổ chức giao dịch và khâu thanh toán bù trừ, đồng thời làm rõ cơ chế bảo vệ tài sản của nhà đầu tư khi xảy ra sự cố.
Bảo vệ tài sản của nhà đầu tư khi thị trường xảy ra sự cố
Các ĐBQH Tổ 13 cơ bản tán thành sự cần thiết xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh nhằm kịp thời thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách của Nhà nước về hoàn thiện đồng bộ thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Việc ban hành Luật sẽ góp phần phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh minh bạch, hiện đại, an toàn, đáp ứng yêu cầu phòng ngừa, quản trị rủi ro và nâng cao khả năng ứng phó của nền kinh tế trước những biến động của thị trường trong nước và quốc tế.
Theo các đại biểu, vấn đề quản trị rủi ro và bảo đảm an toàn thị trường đã được quan tâm, thể hiện qua các quy định về trách nhiệm của Sở giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ và các thành viên tham gia thị trường, cũng như cơ chế quản lý ký quỹ, bảo vệ tài sản của nhà đầu tư, giám sát và xử lý tình huống bất thường. Đây là những quy định cần thiết vì giao dịch hàng hóa phái sinh vừa giúp doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro biến động giá, vừa có thể làm phát sinh rủi ro đối với người tham gia và các tổ chức cung cấp dịch vụ.
Góp ý vào dự thảo luật này, ĐBQH Bùi Văn Dũng (Thanh Hóa) phân tích, thị trường hàng hóa phái sinh có nhiều chủ thể với chức năng, quy mô và năng lực hoạt động khác nhau. Có tổ chức trực tiếp vận hành thị trường, có tổ chức thực hiện thanh toán bù trừ, cũng có doanh nghiệp tham gia chủ yếu để phòng ngừa rủi ro về giá hàng hóa phục vụ sản xuất, kinh doanh. Vì vậy, yêu cầu quản trị rủi ro cần phù hợp với vai trò, trách nhiệm và mức độ rủi ro của từng chủ thể. Yêu cầu vượt quá mức cần thiết có thể làm tăng chi phí tuân thủ, ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận thị trường của doanh nghiệp. Yêu cầu thấp hơn mức rủi ro thực tế có thể ảnh hưởng đến an toàn thị trường.
Từ đó, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát các quy định về quản trị rủi ro, phân định rõ trách nhiệm giữa các chủ thể và xác lập nguyên tắc áp dụng biện pháp quản trị phù hợp với tính chất, quy mô và mức độ rủi ro của từng hoạt động, làm cơ sở để Chính phủ quy định chi tiết khi tổ chức thực hiện.
Về bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư khi phát sinh rủi ro hoặc sự cố, đại biểu đánh giá các quy định về quản lý tách biệt tài sản của nhà đầu tư, bảo đảm nghĩa vụ thanh toán và xử lý trường hợp thành viên bù trừ mất khả năng thanh toán có ý nghĩa quan trọng, góp phần củng cố niềm tin của tổ chức, cá nhân khi tham gia thị trường.
Trong thực tế, rủi ro có thể phát sinh do giá hàng hóa biến động bất thường, hệ thống giao dịch gặp sự cố hoặc tổ chức cung cấp dịch vụ không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ. Theo đại biểu, cùng với cơ chế xử lý rủi ro, cần quy định rõ trách nhiệm của các tổ chức liên quan trong việc bảo vệ tài sản, duy trì quyền lợi hợp pháp và hạn chế thiệt hại cho nhà đầu tư. Đại biểu đặc biệt lưu ý phải ngăn việc sử dụng trái quy định tài sản của nhà đầu tư không liên quan để khắc phục tổn thất phát sinh từ hoạt động hoặc nghĩa vụ của một tổ chức.
Đại biểu đề nghị rà soát để bảo đảm thống nhất giữa các quy định về quản lý tài sản, xử lý mất khả năng thanh toán và bảo vệ nhà đầu tư. Đồng thời, cần làm rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong quá trình xử lý sự cố để quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia thị trường được bảo vệ trên thực tế.
Về kiểm soát và can thiệp thị trường, đại biểu Bùi Văn Dũng cho rằng, thị trường hàng hóa phái sinh chịu tác động trực tiếp từ biến động giá hàng hóa trong nước và quốc tế. Khi thị trường biến động mạnh, việc áp dụng kịp thời các biện pháp kiểm soát, can thiệp là cần thiết để hạn chế rủi ro, duy trì hoạt động an toàn, ổn định. Đại biểu cơ bản đồng tình với các quy định của dự thảo Luật về giám sát, cảnh báo sớm và can thiệp khẩn cấp.
Tuy nhiên, việc hạn chế giao dịch, tạm ngừng giao dịch hoặc áp dụng các biện pháp can thiệp khác có thể tác động trực tiếp đến quyền và nghĩa vụ của các chủ thể đang tham gia thị trường. Do đó, theo đại biểu, việc can thiệp phải dựa trên đánh giá đúng tính chất, mức độ rủi ro, phù hợp với yêu cầu thực tế, đúng thẩm quyền và hạn chế tối đa ảnh hưởng không cần thiết đến hoạt động giao dịch bình thường của doanh nghiệp và nhà đầu tư.
Đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát các quy định về giám sát và can thiệp thị trường, làm rõ nguyên tắc áp dụng biện pháp tương xứng với mức độ rủi ro, bảo đảm công khai, minh bạch, kịp thời và xác định rõ trách nhiệm của cơ quan, tổ chức liên quan trong quá trình thực hiện.
Theo đại biểu Bùi Văn Dũng, hoàn thiện các quy định theo hướng khả thi đối với từng chủ thể, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư, nâng cao hiệu quả giám sát, kiểm soát và xử lý rủi ro sẽ giúp thị trường hoạt động an toàn, minh bạch, tạo niềm tin cho doanh nghiệp và nhà đầu tư. Qua đó, thị trường hàng hóa phái sinh có thể phát huy vai trò hỗ trợ sản xuất, kinh doanh và phát triển kinh tế.
Phân định chức năng tổ chức giao dịch và thanh toán bù trừ
ĐBQH Phạm Ngọc Lâm (Gia Lai) cho rằng, để phát triển bền vững, thị trường hàng hóa phái sinh cần có sản phẩm giao dịch phù hợp và các thiết chế đủ năng lực tổ chức thị trường, bảo đảm thanh toán, kiểm soát rủi ro. Vì vậy, mô hình tổ chức, sở hữu và quản trị Sở giao dịch hàng hóa tại các điều từ Điều 11 đến Điều 14, cùng các quy định về Trung tâm thanh toán bù trừ từ Điều 15 đến Điều 21, là những nội dung có ý nghĩa nền tảng của dự thảo Luật.
Qua nghiên cứu dự thảo và tham khảo kinh nghiệm quốc tế, đại biểu cho rằng, việc lựa chọn mô hình sở hữu cần linh hoạt, có thể xem xét cả hình thức Nhà nước sở hữu 100% vốn và hình thức có sự tham gia của tư nhân. Những yếu tố cần cân nhắc là hiệu quả hoạt động, tính độc lập và trách nhiệm của từng thiết chế, cũng như quy mô ban đầu của thị trường Việt Nam trong giai đoạn đầu.
Về mô hình sở hữu, đại biểu Phạm Ngọc Lâm dẫn kinh nghiệm quốc tế cho thấy Sở giao dịch hàng hóa có thể được tổ chức dưới hình thức công ty cổ phần, công ty đại chúng, công ty thuộc tập đoàn hoặc doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu 100% vốn. Kinh nghiệm này cho thấy, việc lựa chọn mô hình sở hữu phụ thuộc vào quy mô thị trường, khả năng huy động vốn, năng lực quản trị và điều kiện phát triển của mỗi quốc gia.
Đại biểu đánh giá cách tiếp cận của dự thảo Luật khá phù hợp khi tạo dư địa lựa chọn mô hình sở hữu, huy động nguồn lực xã hội và thu hút nhà đầu tư có năng lực, đồng thời đặt ra các điều kiện chặt chẽ về tài chính, quản trị và tuân thủ pháp luật đối với Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ.
Về quan hệ giữa Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ, đại biểu cho biết, ở một số nước, hai tổ chức có thể cùng thuộc một tập đoàn và hoạt động với tư cách hai pháp nhân riêng. Với Việt Nam, đại biểu đề nghị thiết lập mối quan hệ giữa hai tổ chức trên cơ sở phân định rõ chức năng, nhiệm vụ và kiểm soát chặt chẽ rủi ro tương ứng với từng chức năng.
Theo đại biểu, Sở giao dịch hàng hóa tập trung tổ chức niêm yết, giao dịch và giám sát thị trường. Trung tâm thanh toán bù trừ trực tiếp quản lý tài sản ký quỹ, xác định nghĩa vụ thanh toán và xử lý trường hợp thành viên mất khả năng thanh toán. Sự khác nhau về chức năng là cơ sở để xem xét cơ cấu sở hữu và điều kiện quản trị phù hợp với từng tổ chức.
Đại biểu phân tích, mô hình một tập đoàn đồng thời sở hữu cả Sở giao dịch hàng hóa và tổ chức thanh toán bù trừ có thể giúp tận dụng nguồn lực và hạ tầng. Mô hình này đòi hỏi chức năng của hai tổ chức được phân định rõ, hoạt động chịu sự giám sát chặt chẽ và các quyết định về ký quỹ, quản lý rủi ro, xử lý mất khả năng thanh toán được đưa ra độc lập.
Đối với Việt Nam, đại biểu cho rằng cần đặc biệt chú trọng vai trò của Trung tâm thanh toán bù trừ, bởi đây là nơi thực hiện các chức năng liên quan đến mức ký quỹ, quản lý rủi ro, xử lý vi phạm và xử lý trường hợp mất khả năng thanh toán. Phân định rõ chức năng, nhiệm vụ của hai tổ chức sẽ góp phần bảo đảm an toàn thị trường và hạn chế rủi ro cho người tham gia.
Về vai trò của Nhà nước, đại biểu Phạm Ngọc Lâm đề nghị tách bạch vai trò chủ sở hữu với chức năng quản lý nhà nước. Theo đại biểu, Nhà nước có thể thực hiện chức năng quản lý và giám sát thị trường thông qua điều kiện cấp phép, yêu cầu về vốn, tiêu chuẩn quản trị, công khai thông tin, kiểm soát rủi ro và giám sát hoạt động. Đây là những công cụ để Nhà nước thực hiện chức năng quản lý trong các mô hình sở hữu khác nhau, kể cả khi Nhà nước không nắm giữ toàn bộ vốn hoặc cổ phần chi phối.
Từ những phân tích trên, đại biểu Phạm Ngọc Lâm đề nghị tiếp tục rà soát Điều 11 và Điều 15 của dự thảo Luật, bảo đảm linh hoạt về mô hình sở hữu, đồng thời quy định chặt chẽ điều kiện thành lập, năng lực tài chính, giới hạn sở hữu, cơ cấu vốn và cơ chế quản trị của Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ.