Hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường hàng hóa phái sinh phát triển

Làm rõ trách nhiệm đối chiếu tiền và tài sản theo từng khách hàng

Về bảo vệ tài sản khách hàng, ĐBQH Nguyễn Duy Thanh (Cà Mau) nhấn mạnh, doanh nghiệp chỉ có thể yên tâm tham gia thị trường khi biết rõ tiền và tài sản ký quỹ của mình được quản lý như thế nào, cũng như khả năng thu hồi hoặc chuyển sang tổ chức khác trong trường hợp thành viên cung cấp dịch vụ gặp sự cố.

Đại biểu tán thành với quy định của dự thảo về quản lý tách biệt tiền, tài sản của nhà đầu tư; chỉ được sử dụng để thực hiện nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch của chính nhà đầu tư hoặc theo chỉ thị hợp pháp, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Đồng thời, dự thảo cũng đã đặt ra nguyên tắc bảo vệ, ưu tiên chuyển giao vị thế và tài sản khi thành viên bù trừ mất khả năng thanh toán.

Tuy nhiên, theo đại biểu, một giao dịch có thể đi qua nhiều cấp trung gian. Nếu thông tin không được đối chiếu đầy đủ hoặc phát sinh thiếu hụt tài sản, việc xác định tài sản thuộc về từng khách hàng và thực hiện chuyển giao sẽ gặp khó khăn. Do đó, đại biểu đề nghị rà soát điểm d khoản 2 Điều 16, khoản 4 Điều 17, khoản 3, khoản 5 Điều 19 và Điều 44; trong đó cần làm rõ trách nhiệm ghi nhận, đối chiếu tiền và tài sản theo từng khách hàng; điều kiện, trình tự chuyển giao và cách xử lý khi không có thành viên tiếp nhận hoặc phát hiện thiếu hụt tài sản.

Bên cạnh đó, đại biểu cho rằng, doanh nghiệp cần được cung cấp đầy đủ, minh bạch thông tin trước khi giao dịch, gồm sản phẩm nào phù hợp, chi phí phải trả, số tiền có thể phải nộp thêm và trường hợp vị thế bị đóng. Việc khách hàng ký xác nhận đã đọc cảnh báo không thay thế trách nhiệm đánh giá sản phẩm và cung cấp thông tin của tổ chức cung cấp dịch vụ. Đối với cơ chế bảo vệ số dư âm, cần làm rõ điều kiện, phạm vi áp dụng và trách nhiệm xử lý khoản thiếu hụt, tránh để doanh nghiệp hiểu rằng mọi trường hợp đều được miễn nghĩa vụ phát sinh.

Về thẩm quyền can thiệp của cơ quan quản lý nhà nước, ĐBQH Bùi Thanh Nam (Phú Thọ) đồng tình với đề nghị của Ủy ban Kinh tế và Tài chính về việc xác định cụ thể cơ quan chịu trách nhiệm chính ngay trong luật. Đối với những thẩm quyền tác động trực tiếp đến tài khoản, tài sản và dữ liệu của tổ chức, cá nhân cần quy định rõ căn cứ, phạm vi, trình tự, thời hạn thực hiện và cơ chế kiểm soát. Các biện pháp can thiệp khẩn cấp phải bảo đảm tính kịp thời, hiệu quả nhưng đồng thời bảo vệ quyền tài sản hợp pháp của nhà đầu tư.

Theo đại biểu, trên thị trường phái sinh, những biện pháp như tạm ngừng giao dịch, thay đổi mức ký quỹ, hạn chế vị thế hoặc buộc đóng vị thế có thể gây thiệt hại rất lớn cho nhà đầu tư chỉ trong một phiên giao dịch. Do đó, đây là nhóm quy định ảnh hưởng trực tiếp đến quyền tài sản, không nên giao toàn bộ cho các văn bản dưới luật.

Đại biểu đề nghị luật quy định ít nhất bốn nội dung: danh mục các biện pháp can thiệp khẩn cấp và căn cứ áp dụng từng biện pháp; chủ thể có thẩm quyền quyết định, trong đó phân định rõ việc nào do Sở giao dịch hoặc Trung tâm thanh toán bù trừ tự quyết theo quy chế, việc nào do cơ quan quản lý nhà nước quyết định; thời hạn tối đa của mỗi biện pháp và yêu cầu công bố thông tin ngay khi áp dụng; quyền khiếu nại, khởi kiện của nhà đầu tư và trách nhiệm bồi thường nếu quyết định can thiệp trái pháp luật. Trường hợp vẫn giao Chính phủ quy định chi tiết, đại biểu đề nghị luật phải thiết lập khung giới hạn cụ thể, bảo đảm văn bản dưới luật không mở rộng thẩm quyền vượt quá phạm vi Quốc hội cho phép.

Đối với cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, đại biểu Bùi Thanh Nam đồng tình với ý kiến của Ủy ban Kinh tế và Tài chính về việc cần quy định ngay trong luật các giới hạn rủi ro như mức ký quỹ, phạm vi nhà đầu tư được tham gia và yêu cầu tách biệt tài sản thử nghiệm.

Minh bạch điều kiện kho hàng, kiểm soát chặt chẽ chứng thư kho

Liên quan đến kho hàng và chứng thư kho, đại biểu Nguyễn Duy Thanh cho rằng, đối với hợp đồng được thực hiện bằng giao nhận hàng hóa, doanh nghiệp nhỏ và vừa cần có kho hàng, dịch vụ kiểm định, vận chuyển và giao nhận với chi phí hợp lý. Nếu kho hàng ở quá xa vùng sản xuất hoặc chi phí bảo quản, kiểm định quá cao, doanh nghiệp sẽ khó sử dụng công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro một cách hiệu quả.

Đại biểu ghi nhận dự thảo đã có chính sách phát triển hệ thống kho, các dịch vụ liên quan và chứng thư kho điện tử; đồng thời yêu cầu chứng thư kho phải gắn với hàng hóa thực tế, đơn vị vận hành kho thực hiện kiểm kê, đối chiếu định kỳ. Tuy nhiên, để bảo đảm tính khả thi, đại biểu đề nghị rà soát điểm c khoản 5 Điều 5 và khoản 5, khoản 6 Điều 30 theo hướng khuyến khích kết nối, tận dụng hệ thống kho hiện có nếu đáp ứng đủ điều kiện. Cùng với đó, cần công khai các điều kiện gửi hàng, tiêu chuẩn chất lượng, cách tính hao hụt, giá dịch vụ và trách nhiệm của các bên liên quan.

Nhấn mạnh vai trò của chứng thư kho trong việc chuyển giao quyền đối với hàng hóa hoặc bảo đảm thực hiện nghĩa vụ, đại biểu đề nghị dự thảo luật cần làm rõ cách xác định chủ thể có quyền đối với hàng hóa; tình trạng hàng hóa đã được dùng để bảo đảm nghĩa vụ và thứ tự xử lý khi có nhiều quyền liên quan.

Theo đại biểu, phải kiểm tra, đối chiếu được chứng thư với hàng trong kho; xử lý việc phát hành trùng, thông tin không chính xác hoặc hàng hóa thiếu hụt. Việc sử dụng chứng thư kho để tiếp cận vốn cũng phải tuân thủ các điều kiện của pháp luật và đáp ứng yêu cầu hợp pháp của bên nhận bảo đảm. Ngoài ra, đối với hợp đồng có giao nhận hàng hóa thực tế, khoản 3 Điều 29 quy định giá trị pháp lý tương đương của hồ sơ, tài liệu qua Sở để thực hiện giao nhận. Tuy nhiên cần làm rõ tương đương với loại chứng từ nào, trong phạm vi nào và theo điều kiện gì; tránh cách hiểu hồ sơ qua Sở đương nhiên thay thế mọi giấy phép, chứng từ hải quan hoặc giấy tờ kiểm tra chuyên ngành.

Cho ý kiến về chính sách để thị trường phục vụ người sản xuất, đại biểu Bùi Thanh Nam thống nhất với định hướng tại báo cáo thẩm tra về việc các chủ thể tham gia thị trường trên tinh thần tự nguyện, Nhà nước không can thiệp hành chính, không bắt buộc giao dịch qua Sở giao dịch hàng hóa nếu làm tăng tầng nấc trung gian và chi phí cho xã hội. Đồng thời, cần phát triển, niêm yết sản phẩm phái sinh dựa trên những hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam.

Theo đại biểu, mục tiêu cuối cùng của luật là để người sản xuất trong nước được bảo vệ trước biến động giá. Từ thực tiễn địa phương, đại biểu cho biết, Phú Thọ sau hợp nhất có vùng chè, vùng rừng trồng nguyên liệu và nhiều vùng cây ăn quả quy mô lớn. Khi giá xuống sâu, người trồng gần như không có công cụ nào ngoài việc bán rẻ hoặc chặt bỏ; còn khi giá lên, doanh nghiệp chế biến lại không mua được nguyên liệu theo hợp đồng đã ký.

Đại biểu phân tích, hộ gia đình và hợp tác xã nhỏ không thể tự tham gia thị trường phái sinh, nhưng doanh nghiệp thu mua, chế biến có thể sử dụng công cụ này nếu có sản phẩm phù hợp và có thành viên kinh doanh làm trung gian với chi phí hợp lý.

Từ đó, đại biểu đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo bổ sung chính sách khuyến khích tổ chức kinh doanh và Sở giao dịch phát triển sản phẩm cho các nhóm nông, lâm sản có quy mô hàng hóa lớn, tiêu chuẩn chất lượng rõ ràng; quy định mức ký quỹ và phí phù hợp cho doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia với mục đích phòng ngừa rủi ro; đồng thời xác định rõ trách nhiệm phối hợp của Bộ quản lý ngành nông nghiệp trong việc chuẩn hóa hàng hóa cơ sở. Đại biểu lưu ý, nếu không có những chính sách này, thị trường dễ trở thành nơi giao dịch chủ yếu của nhà đầu tư tài chính, còn người sản xuất, đối tượng cần được bảo vệ nhất lại đứng ngoài.

Trần Tâm