Dinh dưỡng hợp lý, chủ động phòng ngừa bệnh không lây nhiễm

PV: Từ thực tiễn khám, chữa bệnh, bà nhận thấy những sai lầm phổ biến nào trong chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt đang ảnh hưởng đến sức khỏe người dân?

BS. Hoàng Quỳnh Thơ: Qua thực tế trực tiếp khám và điều trị cho người bệnh hằng ngày, tôi nhận thấy vẫn còn nhiều thói quen trong ăn uống và sinh hoạt ảnh hưởng không tốt đến sức khỏe. Phổ biến nhất là thói quen ăn mặn, sử dụng nhiều muối, nước mắm và các thực phẩm muối chua. Đây là thói quen đã hình thành từ lâu, gắn với khẩu vị và tập quán ăn uống của người dân nên rất khó thay đổi, ngay cả khi đã được chẩn đoán mắc tăng huyết áp hoặc bệnh tim mạch. Bên cạnh đó, tình trạng hút thuốc lá, uống nhiều rượu bia trong thời gian dài cũng là những yếu tố làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh và biến chứng.

Ngoài vấn đề ăn uống, một số thói quen sinh hoạt như thức khuya, ngủ không đủ giấc, thường xuyên căng thẳng, lo âu cũng ảnh hưởng đến sức khỏe. Việc uống không đủ nước có thể làm tăng nguy cơ mất nước, ảnh hưởng đến chức năng thận, đặc biệt ở những người có bệnh lý nền. Một số người có thói quen đi bộ khi trời còn quá sớm, chưa có ánh sáng mặt trời, nên cơ hội tổng hợp vitamin D qua da còn hạn chế.

Một vấn đề khác tôi nhận thấy là người bệnh hiện nay tiếp cận rất nhiều thông tin sức khỏe trên mạng xã hội. Mặc dù đã được bác sĩ tư vấn về chế độ ăn uống và điều trị, nhưng một số người vẫn tin và làm theo những phương pháp chữa bệnh chưa được kiểm chứng, tự ý thay đổi chế độ ăn hoặc sử dụng các sản phẩm không phù hợp. Điều này không những không giúp bệnh cải thiện mà còn có thể ảnh hưởng đến quá trình điều trị.

Đặc biệt, có những người bệnh đã hiểu rõ nguyên tắc dinh dưỡng nhưng khi áp dụng vào thực tế bữa ăn gia đình lại gặp khó khăn do thói quen ăn uống chung, điều kiện kinh tế và thời gian chuẩn bị món ăn. Vì vậy, theo tôi, thách thức hiện nay không chỉ là giúp người dân hiểu đúng về dinh dưỡng mà còn phải hướng dẫn họ cách thay đổi những thói quen chưa tốt bằng các giải pháp đơn giản, phù hợp với điều kiện sống và có thể duy trì lâu dài.

PV: Chế độ dinh dưỡng hợp lý có vai trò như thế nào trong phòng ngừa và kiểm soát các bệnh không lây nhiễm như đái tháo đường, tăng huyết áp, tim mạch?

BS. Hoàng Quỳnh Thơ: Dinh dưỡng hợp lý có vai trò đặc biệt quan trọng trong dự phòng và kiểm soát các bệnh không lây nhiễm. Đây không chỉ là yếu tố ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng mà còn tác động trực tiếp đến quá trình chuyển hóa glucose, lipid, điều hòa huyết áp và hoạt động của hệ tim mạch. Một chế độ ăn dư thừa năng lượng, mất cân đối các chất dinh dưỡng, tiêu thụ nhiều muối, đường đơn và chất béo bão hòa trong thời gian dài có thể dẫn đến thừa cân, béo phì, kháng insulin, rối loạn lipid máu và làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mạn tính.

Đối với người bệnh đái tháo đường, mục tiêu can thiệp dinh dưỡng là kiểm soát đường huyết, duy trì cân nặng hợp lý và phòng ngừa các biến chứng. Người bệnh cần được tính toán nhu cầu năng lượng phù hợp với cân nặng, tuổi, giới tính và mức độ hoạt động thể lực. Đặc biệt, cần kiểm soát tổng lượng glucid trong khẩu phần và phân bố hợp lý giữa các bữa ăn để hạn chế tình trạng tăng đường huyết sau ăn. Nên ưu tiên các loại ngũ cốc nguyên hạt, rau xanh, thực phẩm giàu chất xơ; hạn chế đường bổ sung, bánh kẹo, nước ngọt và các loại đồ uống có đường. Việc lựa chọn thực phẩm cần chú ý đến lượng carbohydrate trong mỗi khẩu phần, không nên chỉ dựa vào cảm nhận thực phẩm ngọt hay không ngọt.

Đối với người bệnh tăng huyết áp, giảm natri trong khẩu phần là một trong những biện pháp can thiệp dinh dưỡng quan trọng. Theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới, lượng muối tiêu thụ ở người trưởng thành nên dưới 5 g/ngày, tương đương dưới 2 g natri. Người bệnh cần hạn chế muối, nước mắm, nước tương, dưa cà muối, thực phẩm chế biến sẵn và tập thói quen giảm dần lượng gia vị khi chế biến. Đồng thời, nên tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các thực phẩm giàu kali từ nguồn thực phẩm phù hợp với chức năng thận.

Đối với bệnh lý tim mạch, dinh dưỡng cần hướng đến kiểm soát cân nặng, cải thiện rối loạn lipid máu và hạn chế quá trình xơ vữa động mạch. Người bệnh nên hạn chế chất béo bão hòa có nhiều trong mỡ động vật, thịt mỡ, nội tạng và các thực phẩm chiên rán; tránh chất béo chuyển hóa, tăng cường các nguồn chất béo không bão hòa từ cá, dầu thực vật và các loại hạt. Bên cạnh đó, cần bảo đảm lượng chất xơ từ rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt, hạn chế thực phẩm nhiều muối và đường bổ sung. Với người bệnh suy tim, việc kiểm soát natri và lượng dịch đưa vào cơ thể cần được điều chỉnh theo tình trạng lâm sàng và chỉ định của bác sĩ.

Một vấn đề rất quan trọng trong dinh dưỡng lâm sàng là không áp dụng một chế độ ăn chung cho tất cả người bệnh. Việc xây dựng khẩu phần cần dựa trên đánh giá tình trạng dinh dưỡng, cân nặng, chiều cao, mức độ sụt cân, nhu cầu năng lượng, thành phần các chất sinh năng lượng, bệnh lý đi kèm và điều kiện sinh hoạt của từng người. Đặc biệt, ở những bệnh nhân đồng mắc đái tháo đường, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu và suy thận, việc điều chỉnh protein, natri, kali, phospho và dịch cần được tính toán phù hợp để tránh thiếu hụt dinh dưỡng hoặc làm nặng thêm bệnh lý nền.

Có thể khẳng định, dinh dưỡng là một thành phần không thể thiếu trong điều trị toàn diện các bệnh không lây nhiễm. Việc can thiệp dinh dưỡng đúng và duy trì lâu dài, kết hợp với vận động thể lực, kiểm soát cân nặng và tuân thủ điều trị bằng thuốc sẽ góp phần cải thiện các chỉ số chuyển hóa, giảm nguy cơ biến chứng, nâng cao hiệu quả điều trị và chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

PV: Theo bà, công tác tư vấn dinh dưỡng và hướng dẫn thay đổi lối sống tại các cơ sở y tế hiện nay cần được quan tâm, cải thiện như thế nào?

BS. Hoàng Quỳnh Thơ: Theo tôi, công tác tư vấn dinh dưỡng cần được chú trọng ngay từ tuyến y tế cơ sở, thay vì chỉ tập trung khi người dân đã mắc bệnh. Thực tế, nhiều người chỉ quan tâm đến dinh dưỡng khi được chẩn đoán bệnh hoặc gặp vấn đề về sức khỏe, trong khi việc tư vấn sớm có ý nghĩa rất quan trọng trong phòng ngừa bệnh tật, đặc biệt là các bệnh không lây nhiễm.

Bên cạnh đó, cần tăng cường đào tạo, tập huấn và cập nhật kiến thức cho đội ngũ cán bộ y tế về dinh dưỡng lâm sàng, kỹ năng tư vấn và hướng dẫn thay đổi hành vi. Đồng thời, cần đổi mới phương thức truyền thông sức khỏe theo hướng đơn giản, dễ hiểu, dễ áp dụng, phù hợp với điều kiện kinh tế và tập quán sinh hoạt của người dân địa phương. Nội dung tư vấn nên gắn với những vấn đề thiết thực trong cuộc sống như lựa chọn thực phẩm hằng ngày, giảm muối, giảm đường, tăng cường vận động và kiểm soát cân nặng.

Ngoài ra, cần tăng cường sự phối hợp giữa cơ sở y tế, nhà trường, các tổ chức đoàn thể và chính quyền địa phương trong việc xây dựng môi trường sống lành mạnh, tạo điều kiện để người dân thực hành các hành vi có lợi cho sức khỏe.

Quan trọng hơn, hoạt động tư vấn cần được duy trì thường xuyên, liên tục, không chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin mà còn hỗ trợ người dân thay đổi và duy trì thói quen tốt. Khi được tiếp cận kiến thức đúng đắn và nhận được sự đồng hành của nhân viên y tế, người dân sẽ chủ động hơn trong chăm sóc sức khỏe và phòng bệnh.

PV: Để nâng cao hiệu quả chăm sóc sức khỏe ban đầu, bà đề xuất những giải pháp gì nhằm tăng cường truyền thông, tư vấn và giúp người dân chủ động phòng bệnh?

BS. Hoàng Quỳnh Thơ: Để nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe ban đầu, trọng tâm vẫn là làm tốt công tác phòng bệnh từ sớm và quản lý sức khỏe ngay tại tuyến cơ sở.

Thứ nhất, ngành y tế cần đổi mới công tác truyền thông giáo dục sức khỏe sao cho gần gũi, dễ tiếp cận với mọi tầng lớp nhân dân. Thay vì các hình thức tuyên truyền chung chung, chúng ta có thể tổ chức các buổi tư vấn trực tiếp, sinh hoạt câu lạc bộ sức khỏe tại cộng đồng hoặc tận dụng các nền tảng truyền thông số. Nội dung cần tập trung vào các vấn đề thiết thực như dinh dưỡng hợp lý, lợi ích của việc vận động và cách nhận biết sớm các dấu hiệu bệnh mạn tính.

Thứ hai, cần tiếp tục củng cố và nâng cao năng lực cho y tế tuyến cơ sở (trạm y tế xã, phường) trong việc quản lý, theo dõi sức khỏe người dân, đồng thời duy trì việc khám sức khỏe định kỳ và tầm soát sớm các yếu tố nguy cơ như huyết áp, đường huyết, mỡ máu. Khi y tế cơ sở hoạt động hiệu quả, người dân sẽ chủ động hơn trong việc kiểm tra sức khỏe ngay tại nơi sinh sống.

Cuối cùng, yếu tố quan trọng nhất vẫn là ý thức tự chăm sóc bản thân của mỗi người dân. Việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống điều độ, thường xuyên vận động, hạn chế rượu bia, không hút thuốc lá và đi khám sức khỏe định kỳ chính là chìa khóa bền vững nhất để bảo vệ sức khỏe cho chính mình và gia đình.

Xin trân trọng cảm ơn bà!

Bảo Anh