Chất vấn chạm đúng vào các vướng mắc trong thực tiễn

Câu hỏi bám sát thực tiễn nghiên cứu, sản xuất và đời sống

Phiên chất vấn và trả lời chất vấn về lĩnh vực khoa học và công nghệ tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã có 29 đại biểu đã chất vấn, 4 đại biểu tham gia tranh luận. Nội dung chất vấn bao quát ba nhóm vấn đề về thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, trọng tâm là sử dụng nguồn lực và phát triển công nghệ chiến lược, cùng với chuyển đổi số, liên thông dữ liệu và quản lý, phát triển, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI).

Theo đại biểu Lê Thị Song An, điểm nổi bật là các câu hỏi ngắn, rõ và đi thẳng vào những vấn đề cần giải trình. Từ việc nguồn lực đã bố trí nhưng giải ngân còn chậm, các đại biểu đặt câu hỏi vì sao kinh phí chưa đến kịp với viện, trường và nhà khoa học, vướng ở thủ tục nào, trách nhiệm thuộc về cơ quan nào. Câu hỏi về thương mại hóa đi sâu hơn vào chất lượng kết quả nghiên cứu, khả năng đưa vào sản xuất và những khó khăn khi định giá tài sản trí tuệ hình thành từ ngân sách nhà nước. Đây là khâu ảnh hưởng trực tiếp đến việc chuyển giao công nghệ và khả năng doanh nghiệp tham gia đầu tư.

Câu hỏi về công nghệ lõi cũng cho thấy yêu cầu đánh giá sát hơn năng lực sản xuất trong nước. Khi một số vật liệu, linh kiện và động cơ vẫn phải nhập khẩu, Việt Nam đã làm chủ được những công đoạn nào và cần đầu tư tiếp vào đâu? Theo đại biểu Lê Thị Song An, cách đặt vấn đề như vậy giúp nhìn rõ năng lực của doanh nghiệp trong từng khâu, từ thiết kế, chế tạo đến tích hợp sản phẩm. Đó cũng là căn cứ để xem xét tiến độ của các nhiệm vụ công nghệ chiến lược và xác định nội dung cần ưu tiên đặt hàng nghiên cứu.

Ở nhóm chuyển đổi số, câu hỏi của các ĐBQH cũng đi thẳng vào những bất cập người dân gặp khi làm thủ tục. Cơ quan nhà nước đã có thông tin, song người dân vẫn phải cung cấp lại. Khi mỗi nơi dùng một phần mềm, quy trình và biểu mẫu thiếu thống nhất, cán bộ mất thêm thời gian xử lý hồ sơ, còn người dân và doanh nghiệp phải kê khai nhiều lần. Theo đại biểu Lê Thị Song An, phiên chất vấn vì vậy đặt ra yêu cầu đánh giá hiệu quả chuyển đổi số qua mức độ đơn giản hóa thủ tục và khả năng tiếp cận dịch vụ của người dân, doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Các câu hỏi về AI cũng bám sát những tình huống đang phát sinh. Đại biểu đề nghị làm rõ cách bảo vệ học sinh trước nguy cơ lệ thuộc vào công cụ AI, đồng thời duy trì khả năng tiếp cận phù hợp với lứa tuổi. Tình trạng giả mạo hình ảnh, giọng nói để lừa đảo, tống tiền đặt ra yêu cầu xác định trách nhiệm của nhà phát triển, đơn vị triển khai và người sử dụng. Theo đại biểu Lê Thị Song An, những câu hỏi này cho thấy yêu cầu phát triển công nghệ phải đi cùng với năng lực nhận diện, kiểm soát rủi ro ngay trong quá trình ứng dụng.

Làm rõ trách nhiệm, nhận diện điểm nghẽn, đề xuất giải pháp tháo gỡ

Đại biểu Lê Thị Song An đánh giá cao việc Bộ trưởng Vũ Hải Quân nắm chắc nội dung chuyên môn, bám sát câu hỏi và thẳng thắn nhìn nhận những việc còn hạn chế. Từ thương mại hóa kết quả nghiên cứu, định giá tài sản trí tuệ đến tiến độ một số nhiệm vụ công nghệ chiến lược, Bộ trưởng chỉ ra từng vướng mắc và nêu hướng xử lý. Những dẫn chứng từ địa phương và kinh nghiệm quốc tế giúp đại biểu hình dung rõ hơn cách các giải pháp có thể đi vào thực tế. Trong quá trình trả lời, Bộ trưởng cũng nêu cụ thể những vấn đề đã thử nghiệm trong thực tiễn và kết quả đạt được từ đó xây dựng đề án giải pháp nhân rộng.

Về vấn đề giải ngân, Bộ trưởng phân tích tác động của việc nguồn lực tăng nhanh, độ trễ khi đưa cơ chế mới vào thực hiện và năng lực tổ chức ở một số đơn vị, địa phương. Ông nhìn nhận trách nhiệm của Bộ Khoa học và Công nghệ trong khâu tổng hợp, xử lý dự toán và phối hợp phân bổ. Bộ sẽ hướng dẫn trực tiếp các đơn vị lập dự toán, phát triển hệ thống tiếp nhận, thẩm định trực tuyến và yêu cầu xác định rõ nhiệm vụ, sản phẩm đầu ra ngay từ hồ sơ. Cách trả lời này làm rõ hai yêu cầu cần thực hiện đồng thời là đưa kinh phí đến đúng lúc và bảo đảm chất lượng sử dụng ngân sách.

Với thương mại hóa, Bộ trưởng nêu những trở ngại cụ thể, từ kết quả nghiên cứu chưa đủ điều kiện đưa vào sản xuất đến khó khăn về định giá, vốn và hạ tầng thử nghiệm. Việc Bộ hỗ trợ viện, trường thử định giá từng sản phẩm là một cách để xây dựng hướng dẫn từ những vướng mắc thực tế. Theo đại biểu Lê Thị Song An, những ví dụ thực tiễn mà Bộ trưởng nêu ra cho thấy, với doanh nghiệp nhỏ và vừa còn thiếu nhân lực công nghệ, mô hình thí điểm kết nối doanh nghiệp có nhu cầu ứng dụng AI với chuyên gia, viện, trường để giải quyết bài toán nâng năng suất ngay tại cơ sở sản xuất là rất thiết thực.

Về vấn đề làm chủ công nghệ, Bộ trưởng lấy ví dụ Việt Nam đã có năng lực thiết kế chip bán dẫn phục vụ công nghệ 5G, còn công đoạn chế tạo vẫn phải thực hiện ở nước ngoài. Với thiết bị bay không người lái, ông phân tích từng cấu phần để xác định những nhiệm vụ nghiên cứu có thể đặt hàng. Theo đại biểu Lê Thị Song An, câu trả lời đi thẳng vào mức độ làm chủ thực tế, giúp nhận diện những khâu có thể triển khai sớm và những công nghệ nền tảng, như công nghệ vật liệu, cần đầu tư dài hạn.

Về liên thông dữ liệu, Bộ trưởng chỉ rõ các nguyên nhân từ phần mềm chưa kết nối, quy trình và biểu mẫu thiếu thống nhất, dữ liệu chưa đầy đủ đến hạn chế về thiết bị, đường truyền và kỹ năng sử dụng. Việc khảo sát, xác định 29 vướng mắc cụ thể ở cấp xã để hướng dẫn xử lý và nhân rộng cho thấy Bộ đã tiếp cận vấn đề từ nơi trực tiếp giải quyết thủ tục. Với AI, Bộ trưởng giải thích việc quản lý theo mức độ rủi ro, yêu cầu gắn nhãn nội dung do AI tạo ra và trách nhiệm của các bên liên quan. Từ kinh nghiệm quốc tế, ông nêu hướng xem xét giới hạn sử dụng AI phù hợp với lứa tuổi, nhất là ở các cấp học thấp.

Đào Cảnh