Thuốc lá điện tử: Ngăn nguy cơ lệ thuộc từ lứa tuổi học đường

PV: Qua thực tiễn chuyên môn, bác sĩ ghi nhận những biểu hiện sức khỏe nào ở người sử dụng thuốc lá điện tử? Những trường hợp nào cần đặc biệt lưu ý?

Thạc sĩ, bác sĩ nội trú ung thư Phan Hữu Kiệm: Điều tôi muốn nhấn mạnh trước tiên là người sử dụng thuốc lá điện tử không nhất thiết xuất hiện triệu chứng ngay. Chính sự “im lặng” này dễ khiến người sử dụng chủ quan, trong khi những người xung quanh cũng khó nhận biết để có biện pháp can thiệp kịp thời.

Trong thực hành chuyên khoa hô hấp, những biểu hiện sức khỏe có thể liên quan đến thuốc lá điện tử gồm ho kéo dài, đau rát họng, khò khè, tức ngực, khó thở hoặc giảm khả năng gắng sức. Một số người có thể xuất hiện tình trạng hồi hộp, tim đập nhanh, chóng mặt, buồn nôn, đau đầu hoặc rối loạn giấc ngủ, nhất là khi tiếp xúc với lượng nicotine lớn.

Đáng lo ngại hơn là tình trạng tổn thương phổi cấp liên quan đến sử dụng thuốc lá điện tử (EVALI). Người bệnh có thể sốt, ho, đau ngực, khó thở tăng nhanh, đôi khi kèm nôn, tiêu chảy; hình ảnh phổi có thể xuất hiện tổn thương lan tỏa. Tuy nhiên, không phải trường hợp nào sử dụng thuốc lá điện tử rồi khó thở cũng là EVALI. Bác sĩ cần đánh giá và loại trừ các nguyên nhân khác, đặc biệt là nhiễm trùng hô hấp.

Tôi đặc biệt lưu ý những người có tiền sử hen phế quản, bệnh tim phổi, sử dụng sản phẩm không rõ thành phần hoặc xuất hiện triệu chứng sau khi đổi loại tinh dầu. Nếu có biểu hiện khó thở rõ, đau ngực, tím tái, lơ mơ, co giật hoặc nôn nhiều, người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay. Khi đi khám, người bệnh cần cung cấp trung thực thông tin về loại sản phẩm đã sử dụng, thời điểm và tần suất sử dụng. Đây là những thông tin rất quan trọng, giúp bác sĩ chẩn đoán và xử trí kịp thời.

PV: Thuốc lá điện tử có thể ảnh hưởng như thế nào đến hệ hô hấp, tim mạch, thần kinh và sự phát triển thể chất của thanh thiếu niên?

Thạc sĩ, bác sĩ nội trú ung thư Phan Hữu Kiệm: Thuốc lá điện tử không tạo ra khói do đốt cháy như thuốc lá điếu, nhưng điều đó không đồng nghĩa với an toàn. Khi được làm nóng, dung dịch trong thiết bị tạo ra khí dung chứa các hạt siêu mịn, có thể bao gồm nicotine, chất tạo hương, hợp chất carbonyl, kim loại và nhiều chất khác. Thành phần cũng như mức độ phơi nhiễm có sự khác biệt đáng kể giữa các sản phẩm.

Đối với hệ hô hấp, khí dung từ thuốc lá điện tử có thể gây kích ứng đường thở, dẫn đến ho, khò khè và làm nặng thêm các triệu chứng hen. Một số trường hợp có thể liên quan đến tổn thương phổi cấp nghiêm trọng. Về tim mạch, nicotine kích thích hệ thần kinh giao cảm, có thể làm tăng nhịp tim và huyết áp trong thời gian ngắn. Việc sử dụng kéo dài cũng không có lợi cho sức khỏe tim mạch, dù mức độ nguy cơ lâu dài hiện vẫn đang được nghiên cứu.

Điều đáng quan tâm nhất đối với thanh thiếu niên là não bộ vẫn trong quá trình phát triển. Nicotine có khả năng gây lệ thuộc nhanh, ảnh hưởng đến sự chú ý, khả năng học tập, kiểm soát xung động và các hệ thống liên quan đến cảm xúc. Khi đã lệ thuộc, các em có thể cảm thấy bứt rứt, khó tập trung, cáu gắt nếu không được sử dụng nicotine.

Bên cạnh đó, tình trạng rối loạn giấc ngủ, giảm vận động và xáo trộn sinh hoạt cũng có thể gián tiếp ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất. Mặc dù những tác động lâu dài của thuốc lá điện tử đối với thanh thiếu niên chưa được xác định đầy đủ, các bằng chứng hiện có đã đủ cơ sở để khuyến cáo nhóm tuổi này không nên bắt đầu sử dụng.

PV: Sử dụng tinh dầu không rõ nguồn gốc, sản phẩm pha trộn hoặc chứa chất gây nghiện tiềm ẩn những nguy cơ sức khỏe nào? Bác sĩ gặp khó khăn gì trong chẩn đoán và điều trị?

Thạc sĩ, bác sĩ nội trú ung thư Phan Hữu Kiệm: Nguy cơ lớn nhất của các sản phẩm không rõ nguồn gốc là người sử dụng không biết chính xác mình đang đưa chất gì vào cơ thể và với liều lượng bao nhiêu. Nhãn ghi “không nicotine” chưa chắc phản ánh đúng thành phần thực tế. Một số dung dịch có thể chứa nồng độ nicotine cao, chất gây nghiện khác hoặc phụ gia không phù hợp để hít vào phổi. Việc tự pha trộn càng làm tăng tính khó lường của sản phẩm.

Ngoài nguy cơ ngộ độc nicotine với các biểu hiện như buồn nôn, nôn, vã mồ hôi, tim đập nhanh, kích thích hoặc co giật trong trường hợp nặng, bác sĩ còn phải lưu ý khả năng ngộ độc các chất hướng thần bị pha trộn. Người bệnh có thể rơi vào tình trạng rối loạn ý thức, kích động, ảo giác, co giật hoặc suy hô hấp.

Một số sản phẩm chứa THC (Tetrahydrocannabinol - hoạt chất hướng thần chính có trong cần sa) và phụ gia vitamin E acetate từng được xác định có mối liên quan chặt chẽ với đợt bùng phát tổn thương phổi cấp EVALI tại Hoa Kỳ từ giữa năm 2019 đến đầu năm 2020.

Khó khăn trong chẩn đoán và điều trị các tổn thương phổi liên quan đến thuốc lá điện tử là triệu chứng thường không đặc hiệu, dễ nhầm lẫn với viêm phổi, hen cấp hoặc các dạng ngộ độc khác. Người trẻ sử dụng thuốc lá điện tử cũng có xu hướng che giấu, ngại khai báo vì sợ bị phán xét hoặc trách phạt. Trong khi đó, các xét nghiệm độc chất thông thường không thể phát hiện tất cả hợp chất mới có trong thuốc lá điện tử.

Việc điều trị vì vậy chủ yếu dựa trên đánh giá lâm sàng, hỗ trợ hô hấp và xử trí các biến chứng. Không có một loại thuốc giải chung cho mọi thành phần tinh dầu. Phụ huynh cần hiểu rằng, trong tình huống này, điều quan trọng nhất không phải là truy lỗi hay trách phạt, mà là giúp bác sĩ biết chính xác sản phẩm người bệnh đã sử dụng để có hướng xử trí phù hợp, bảo vệ sức khỏe và tính mạng người bệnh.

PV: Vì sao nhiều học sinh, sinh viên vẫn xem thuốc lá điện tử là sản phẩm ít nguy hại, thậm chí là trào lưu thể hiện cá tính? Đâu là những nguyên nhân khiến giới trẻ dễ tiếp cận và sử dụng sản phẩm này?

Thạc sĩ, bác sĩ nội trú ung thư Phan Hữu Kiệm: Theo tôi, đây không đơn thuần là vấn đề các em thiếu hiểu biết. Thuốc lá điện tử được thiết kế và quảng bá theo cách dễ tạo cảm giác hiện đại, sạch sẽ và ít nguy hiểm. Thiết bị nhỏ gọn, nhiều màu sắc, có mùi vị ngọt và không có mùi khói thuốc lá truyền thống. Những đặc điểm này dễ làm lu mờ thực tế rằng người sử dụng vẫn có thể hít phải nicotine và các chất có hại.

Một nguyên nhân khác là sự nhầm lẫn giữa nhận định “có thể ít phơi nhiễm với một số chất độc hơn thuốc lá điếu” và “an toàn”. Đây là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau. Thậm chí, thông tin thuốc lá điện tử được đề cập như một công cụ hỗ trợ cai thuốc ở một số người trưởng thành hút thuốc cũng có thể bị diễn giải sai thành sự bảo đảm an toàn đối với học sinh, sinh viên chưa từng hút thuốc.

Bên cạnh đó, mạng xã hội, tác động từ bạn bè và tâm lý muốn hòa nhập có ảnh hưởng lớn đến hành vi của thanh thiếu niên. Một video ngắn có thể khiến hành vi sử dụng thuốc lá điện tử trở nên bình thường, thậm chí được xem là sành điệu, trong khi những hậu quả sức khỏe thường diễn ra âm thầm, khó nhận biết bằng mắt thường. Việc mua bán qua các kênh không chính thức cũng khiến công tác kiểm soát gặp thêm khó khăn, dù Việt Nam đã có quy định cấm đối với thuốc lá điện tử.

Tôi cho rằng truyền thông hiệu quả không nên chỉ dừng ở khẩu hiệu “cấm” hay sử dụng những hình ảnh gây sợ hãi. Cần giải thích bằng ngôn ngữ gần gũi, dễ hiểu để các em nhận thức được nicotine có thể gây lệ thuộc như thế nào, vì sao mùi thơm không đồng nghĩa với lành tính và cách từ chối khi được bạn bè rủ rê. Muốn người trẻ thay đổi hành vi, trước hết cần giúp các em hiểu đúng và cảm thấy mình được lắng nghe.

PV: Gia đình, nhà trường và ngành Y tế cần phối hợp như thế nào để nhận diện sớm, phòng ngừa và hỗ trợ người trẻ từ bỏ thuốc lá điện tử? Phụ huynh cần chú ý những dấu hiệu nào?

Thạc sĩ, bác sĩ nội trú ung thư Phan Hữu Kiệm: Phòng ngừa hiệu quả cần có thông điệp thống nhất từ gia đình, nhà trường và nhân viên y tế: thuốc lá điện tử không phải sản phẩm an toàn đối với thanh thiếu niên; người đã sử dụng cần được hỗ trợ thay vì chỉ bị phán xét.

Gia đình nên chủ động trò chuyện với con từ sớm, bình tĩnh tìm hiểu các em đã biết gì về thuốc lá điện tử, có từng được mời sử dụng hay không. Cách hỏi cởi mở thường giúp trẻ chia sẻ trung thực hơn so với việc tra hỏi hoặc đe dọa.

Phụ huynh có thể chú ý đến những vật dụng lạ có hình dáng giống bút hoặc USB, lọ dung dịch có mùi hương, tình trạng chi tiêu bất thường. Đồng thời, cần quan sát các biểu hiện như ho kéo dài, khò khè, mất ngủ, cáu gắt hoặc khó tập trung. Tuy nhiên, không dấu hiệu nào trong số này tự nó chứng minh trẻ đang sử dụng thuốc lá điện tử. Điều quan trọng là tìm hiểu nguyên nhân, không vội vàng kết luận.

Về phía nhà trường, cần tăng cường giáo dục dựa trên bằng chứng, trang bị kỹ năng từ chối, xây dựng môi trường không thuốc lá và thiết lập các kênh tư vấn bảo mật cho học sinh. Ngành Y tế cần chủ động hỏi về việc sử dụng nicotine trong quá trình thăm khám, đánh giá mức độ lệ thuộc, tư vấn cai và theo dõi những vấn đề sức khỏe đi kèm. Với người trẻ đã lệ thuộc, hỗ trợ thay đổi hành vi và sự đồng hành của gia đình là nền tảng. Các biện pháp sử dụng thuốc, nếu được cân nhắc, phải do nhân viên y tế đánh giá trên cơ sở độ tuổi và tình trạng cụ thể.

Đặc biệt, nếu trẻ xuất hiện các biểu hiện đau ngực, khó thở, ngất, co giật hoặc rối loạn ý thức sau khi sử dụng thuốc lá điện tử, cần đưa đến cơ sở y tế cấp cứu ngay. Thông điệp tôi muốn nhấn mạnh là: phát hiện sớm không phải để trừng phạt một sai lầm, mà để ngăn một thói quen nguy hiểm trở thành hậu quả lâu dài, nhất là đối với thế hệ tương lai của đất nước.

Bảo Anh