Khai thác tối đa giá trị văn hoá hình thành cùng chiều dài lịch sử dân tộc

Sáng 10/11, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, Quốc hội đã thảo luận tại hội trường về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hoá.

Đổi mới tư duy phát triển văn hoá

ĐBQH Vương Quốc Thắng (TP. Đà Nẵng) đánh giá cao dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hoá đã thể hiện sự đổi mới trong tư duy phát triển văn hoá, chuyển từ chú trọng bảo tồn, phát huy các giá trị văn hoá thành nguồn lực kinh tế, góp phần nâng cao sức mạnh mềm và vị thế quốc gia. Đặc biệt, dự thảo Luật đã tiếp cận công nghiệp văn hóa theo hướng phát triển đồng bộ chuỗi giá trị, lấy con người, năng lực sáng tạo làm trung tâm, chú trọng ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và khai thác quyền sở hữu trí tuệ.

Tuy nhiên, đại biểu Vương Quốc Thắng đề nghị, cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, rà soát kỹ để có những chính sách nhằm khai thác tối đa các giá trị văn hóa đã hình thành cùng chiều dài nhiều nghìn năm của lịch sử dân tộc, trở thành nguồn lực kinh tế phát triển đất nước.

Cho rằng văn hoá lúa nước là mỏ vàng, là chất liệu, bệ đỡ vững chắc nhất để Việt Nam phát triển các sản phẩm công nghiệp văn hoá độc bản, vươn tầm ra thế giới, ĐBQH Tô Ái Vang (TP. Cần Thơ) nêu rõ, chiến lược phát triển công nghiệp văn hoá của nước ta không thể tách rời cội nguồn nông nghiệp này.

Đại biểu cho biết, văn hóa lúa nước hay còn gọi là văn minh lúa nước là một dạng văn minh nông nghiệp được hình thành và phát triển dựa trên nền tảng kinh tế trồng lúa nước đã xuất hiện từ hàng ngàn năm trước tại châu Á, trong đó có Việt Nam. Từ thời văn hóa Đông Sơn, cư dân Việt cổ đã canh tác lúa nước tại lưu vực sông Hồng và sông Mã; hệ thống trống đồng Đông Sơn được khai quật tại đây chứa đầy các hoa văn về cư dân nông nghiệp, chim Lạc, giã gạo và cầu mưa. Đây là chiếc nôi hình thành dân tộc Việt.

Tuy nhiên, đại biểu bày tỏ lo ngại khi hiện nay giới trẻ chưa thể cảm nhận hết ý nghĩa về hình ảnh của tình quê hương. Đây là nguy cơ làm biến dạng, mất đi tính nguyên bản của di sản nếu không có công nghiệp văn hóa để bảo tồn, thích ứng.

Nói cách khác, nếu không có văn hóa lúa nước thì công nghiệp văn hóa Việt Nam sẽ mất đi nguồn gen di truyền để nhận diện. Bởi vì canh tác lúa nước là tạo ra di sản, còn công nghiệp văn hóa chính là cách để kiếm tiền và truyền bá di sản đó cho tương lai.

Theo đại biểu, Việt Nam có ba vùng trồng lúa nước trọng điểm, đó là đồng bằng sông Hồng, đồng bằng sông Cửu Long và đồng bằng ven biển miền Trung. Trong đó, đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long là hai vựa lúa lớn nhất của cả nước, được ví là “nồi cơm” của thế giới. Nếu đồng bằng sông Hồng là cái nôi định hình, giữ gìn các giá trị nguyên bản cốt lõi của văn hóa lúa nước, thì đồng bằng sông Cửu Long chính là không gian mở, nơi các giá trị ấy được tích hợp, hiện đại hóa và mang tính thương mại toàn cầu rõ nét nhất.

Đại biểu mong rằng, dự án Luật sẽ trở thành chiếc chìa khóa thể chế để hỗ trợ cởi trói và kích hoạt tiềm năng cho vựa lúa lớn, điển hình cho nền văn hóa sông nước của dân tộc Việt Nam.

Từ phân tích trên, tại Điều 4 về chính sách phát triển công nghiệp văn hóa, đại biểu Tô Ái Vang đề nghị bổ sung chính sách bảo tồn các không gian văn hóa nguyên bản, vùng nguyên liệu văn hóa địa phương và các ngành nghề phụ trợ tạo nên sản phẩm.

Đồng thời, bổ sung một khoản giao Chính phủ quy định cơ chế sử dụng hợp lý một tỷ lệ đất nông nghiệp, đất di sản để xây dựng hạ tầng dịch vụ phục vụ công nghiệp văn hóa mà không làm thay đổi bản chất di sản, nhằm khuyến khích và có cơ chế ưu đãi đặc thù đối với các dự án công nghiệp văn hóa tích hợp đa giá trị văn hóa, nông nghiệp và du lịch.

Bên cạnh đó, bổ sung chính sách hỗ trợ xây dựng thương hiệu quốc gia cho các sản phẩm công nghiệp văn hóa gắn liền với chỉ dẫn địa lý độc bản của các vùng kinh tế trọng điểm.

Cộng đồng dân tộc thiểu số là chủ thể sáng tạo

ĐBQH Lò Thị Huyền (Sơn La) lưu ý, dự thảo Luật chưa có cơ chế riêng biệt để ghi nhận cộng đồng dân tộc thiểu số và nghệ nhân là chủ thể nắm giữ tài sản trí tuệ gốc. Điều này hướng tới đồng bào dân tộc thiểu số đang được quan tâm nhiều hơn về ý nghĩa thụ hưởng thay vì tập trung trở thành chủ thể sáng tạo.

Thực tế cho thấy đồng bào dân tộc thiểu số nắm giữ tri thức bản địa, di sản phi vật thể là nguồn tài nguyên sáng tạo vô giá. Việc chưa có cơ chế mạnh mẽ để nghệ nhân, cộng đồng dân tộc thiểu số là chủ thể sáng tạo một cách thực chất có thể khiến họ rời xa khỏi chuỗi giá trị và không được chia sẻ lợi ích kinh tế bình đẳng từ các sản phẩm văn hóa khai thác từ chính di sản của họ.

Do đó, đại biểu Lò Thị Huyền đề nghị bổ sung vào khoản 2 Điều 3, dự thảo Luật theo hướng ghi nhận, tôn trọng và bảo vệ vị thế của nghệ nhân, cộng đồng dân tộc thiểu số là chủ thể sáng tạo tài sản trí tuệ gốc đối với di sản văn hóa phi vật thể, biểu đạt văn hóa dân gian và tri thức truyền thống; bảo đảm cơ chế chia sẻ lợi ích phù hợp khi di sản văn hóa được khai thác thương mại.

Đại biểu cũng đề nghị bổ sung cơ chế ưu đãi cho tổ hợp sáng tạo tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Việc dự thảo Luật tập trung ưu đãi cho tổ hợp sáng tạo, cụm hoặc khu công nghiệp sáng tạo văn hóa với quy mô và quỹ đầu tư mạo hiểm cụm hoặc khu. Cộng đồng dân tộc thiểu số khó có thể tiếp cận vốn mồi hay ưu đãi thuế, có thể dẫn đến khả năng không hội nhập được với nền kinh tế sáng tạo.

Khoản 4, Điều 17 dự thảo Luật quy định về quy mô, diện tích, phân khu chức năng phù hợp đảm bảo điều kiện thuận lợi để phát triển công nghiệp văn hóa, kết nối giao thông thuận lợi cho thấy vùng dân tộc thiểu số và miền núi khó kết nối được với chính sách này. Nêu thực tế này, đại biểu Lò Thị Huyền thẳng thắn, điều mà bản làng người H'Mông, người Thái, người Ê Đê, Gia Rai đang cần không phải là diện tích bao nhiêu ha mà là nhà văn hóa được số hóa, xưởng dệt chung có máy hấp, sân lễ hội có điện, có wifi để livestream chợ phiên.

Nguồn lực văn hóa nội sinh đồng bào dân tộc thiểu số chủ yếu đang vận hành ở quy mô hợp tác xã và hộ gia đình, du lịch cộng đồng, khó có thể đáp ứng các điều kiện tại dự thảo Luật để được đầu tư. Do đó, cần tiếp tục rà soát, nghiên cứu bổ sung các chính sách phù hợp hơn về tài chính, hỗ trợ sản xuất, đầu tư mạo hiểm, cơ hội tiếp cận, thụ hưởng của cộng đồng người dân tộc thiểu số hoạt động trong các ngành công nghiệp văn hóa.

Có cùng quan tâm, ĐBQH Chamaléa Thị Thủy (Khánh Hòa) đề nghị bổ sung vào Điều 4, dự thảo Luật chính sách ưu tiên ngân sách và ưu đãi đầu tư cho các dự án công nghiệp văn hóa dựa trên di sản truyền thống tại vùng dân tộc thiểu số và miền núi, hải đảo gắn với việc phát triển du lịch cộng đồng.

Hoàng Ngọc