Bảo đảm cộng đồng dân tộc thiểu số được hưởng lợi từ khai thác di sản

Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh nhấn mạnh, chủ trương xuyên suốt của Đảng đã khẳng định văn hóa các dân tộc thiểu số là bộ phận cấu thành không thể tách rời, là tài sản vô giá của nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng, đồng thời là nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm quan trọng cho phát triển bền vững. Trên cơ sở đó, đại biểu đề nghị tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện các quy định của dự thảo Luật liên quan đến phát triển văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số.

Theo đại biểu, đồng bào không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn trực tiếp sáng tạo, gìn giữ và trao truyền các giá trị văn hóa. Tri thức bản địa và di sản phi vật thể được tích lũy qua nhiều thế hệ là nguồn lực quan trọng để phát triển công nghiệp văn hóa. Vì vậy, cần có cơ chế bảo đảm cộng đồng được tham gia và hưởng lợi công bằng trong quá trình khai thác, phát huy những giá trị này.

Đề cập Chương III dự thảo Luật, đại biểu nhận thấy các quy định tập trung vào cơ chế tài chính, thế chấp và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trong phát triển công nghiệp văn hóa, trong đó có môi trường số. Đại biểu đề nghị làm rõ hơn cơ chế bảo vệ di sản phi vật thể, tri thức dân gian trước nguy cơ bị sao chép, khai thác thương mại sai lệch hoặc sử dụng khi chưa có sự đồng thuận và chưa bảo đảm chia sẻ lợi ích với cộng đồng.

Từ thực tiễn kho tàng di sản của đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Bắc, Tây Nguyên, Nam Trung Bộ, miền Tây Nghệ An và Thanh Hóa, đại biểu dẫn những giá trị văn hóa đặc sắc như nghệ thuật Xòe Thái, truyện thơ Xống chụ xôn xao, áo cóm, khăn piêu, kiến trúc nhà sàn, không gian văn hóa cồng chiêng, hát Then và nghề làm gốm Chăm Bàu Trúc.

Góp vào sự phong phú đó là văn hóa dân tộc Thổ với những làn điệu Chậm Đò Ho của đồng bào ở Thanh Hóa, lễ hội bốc Mó, điệu “Kể đắng” kể chuyện cổ dân gian của đồng bào ở Nghệ An, cùng tri thức về các bài thuốc Nam gia truyền, nghề đan võng gai và những giá trị văn hóa tâm linh của cộng đồng.

Tuy nhiên, đại biểu bày tỏ lo ngại trước nguy cơ mai một tiếng nói, trang phục truyền thống và nghề thủ công của đồng bào Thổ. Ngay trong cộng đồng dân tộc Thổ tại Thanh Hóa, có những người đã ở tuổi 50 - 60 nhưng chưa từng mặc trang phục truyền thống của dân tộc mình; người trẻ càng ít có cơ hội được mặc.

Từ thực trạng này, đại biểu đề nghị quan tâm chính sách hỗ trợ phát triển sản phẩm OCOP văn hóa, làng nghề và du lịch sinh thái cộng đồng. Nếu thiếu cơ chế phù hợp, nguồn lực văn hóa có thể chưa được phát huy hiệu quả; nghệ nhân chưa được chia sẻ lợi ích tương xứng khi hoa văn thổ cẩm, giai điệu cổ được khai thác thương mại. Việc thương mại hóa thiếu kiểm soát cũng có nguy cơ làm biến đổi bản sắc, ảnh hưởng đến tính linh thiêng và không gian thực hành văn hóa của cộng đồng.

“

Để phát huy nguồn lực văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số trong phát triển kinh tế sáng tạo, cần bổ sung một mục riêng về công nghiệp văn hóa gắn với bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc thiểu số.

ĐBQH Nguyễn Lê Ngọc Linh (Thanh Hóa)

Theo đó, chính sách cần chú trọng kiến tạo điều kiện và thúc đẩy hợp tác phát triển, phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng và nghệ nhân dân gian. Đại biểu đề nghị có cơ chế bảo vệ quyền, lợi ích của cộng đồng đối với di sản do mình sáng tạo, gìn giữ; bảo đảm cộng đồng được tham gia quản lý và hưởng lợi công bằng từ giá trị kinh tế do di sản tạo ra.

Đối với hoạt động khai thác thương mại di sản văn hóa phi vật thể, tri thức truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số, đại biểu kiến nghị bổ sung cơ chế đồng thuận tự nguyện, báo trước và chia sẻ lợi ích. Cụ thể, việc khai thác các giá trị như âm nhạc, hoa văn dệt, tri thức bài thuốc Nam phải có sự đồng thuận tự nguyện của đại diện cộng đồng trên cơ sở được thông tin trước.

Cùng với đó, đại biểu đề xuất quy định các dự án kinh doanh khai thác di sản văn hóa dân tộc thiểu số có trách nhiệm đóng góp trở lại cho Quỹ bảo tồn và phát triển văn hóa cộng đồng địa phương, với mức trích tối thiểu được kiến nghị trong khoảng 3 - 5% doanh thu. Qua đó, gắn hoạt động khai thác di sản với việc bổ sung nguồn lực cho bảo tồn và phát triển văn hóa tại cộng đồng.

Về chính sách hỗ trợ, đại biểu đề nghị thiết kế gói ưu đãi tài chính và thuế dành cho cơ sở, hợp tác xã, doanh nghiệp văn hóa cộng đồng ở vùng dân tộc thiểu số và miền núi; bổ sung khái niệm, tiêu chí cụ thể để xác định đối tượng được hưởng ưu đãi.

Các chính sách được đại biểu kiến nghị gồm miễn 100% thuế thu nhập doanh nghiệp; miễn tiền thuê đất cho xưởng sản xuất thủ công mỹ nghệ, gốm cổ, dệt đan truyền thống tại vùng dân tộc thiểu số và miền núi. Đồng thời, cần xây dựng quỹ vốn mồi có cơ chế chấp nhận rủi ro để hỗ trợ thanh niên dân tộc thiểu số khởi nghiệp sáng tạo ngay tại bản làng.

Đại biểu cũng đề nghị triển khai các tổ hợp sáng tạo trong hệ sinh thái bản làng, gắn với đặc trưng văn hóa của từng dân tộc tại những địa bàn trọng điểm có đông đồng bào sinh sống.

Tham khảo kinh nghiệm quốc tế, đại biểu đề cập các chính sách tại Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản về gắn bảo tồn di sản với phát triển kinh tế nông thôn, hỗ trợ khởi nghiệp từ văn hóa địa phương, hỗ trợ nghệ nhân truyền nghề và bảo vệ sản phẩm thủ công truyền thống. Đây là những kinh nghiệm có thể nghiên cứu trong quá trình hoàn thiện chính sách phát triển công nghiệp văn hóa gắn với bảo tồn di sản.

Về tiến độ xem xét dự án Luật, đại biểu cho rằng đây là dự án luật mới, có nhiều cơ chế tài chính đặc thù, phức tạp, tác động lớn đến ngân sách và liên quan đến nhiều luật chuyên ngành. Vì vậy, đại biểu đề nghị Quốc hội cho ý kiến tại kỳ họp này và chuyển sang xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ Ba.

Theo đại biểu, việc dành thêm thời gian sẽ giúp cơ quan soạn thảo rà soát kỹ các cam kết quốc tế, hoàn thiện hạ tầng định giá sở hữu trí tuệ và các chính sách phát triển văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số, bảo đảm Luật khi ban hành có chất lượng, công bằng và khả thi.

Đào Cảnh