Mở đường sáng tạo để công nghiệp văn hóa phát triển
Hỗ trợ hoạt động sáng tạo phải đi đôi với trách nhiệm sử dụng nguồn lực công. Cơ quan thực hiện cần kiểm soát chặt chẽ kinh phí, công khai kết quả và bảo đảm cùng một khoản chi chỉ được hỗ trợ một lần. Chính sách cần tạo điều kiện cho người sáng tạo mạnh dạn thử nghiệm ý tưởng, đồng thời bảo đảm tính minh bạch, hiệu quả và trách nhiệm giải trình trong sử dụng nguồn lực hỗ trợ.
Từ Mỹ Đình đến những làng nghề
Hai đêm biểu diễn của nhóm nhạc Hàn Quốc BIGBANG, ngày 24 và 25/10/2026 tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình, thu hút khoảng 90.000 lượt khán giả. Theo thông tin từ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội, tổng thu từ khách du lịch của Thủ đô trong hai ngày diễn ra chương trình ước đạt 750 tỷ đồng.
Một chương trình âm nhạc có sức hút không chỉ đáp ứng nhu cầu thưởng thức nghệ thuật mà còn thúc đẩy các hoạt động đi lại, lưu trú, ăn uống và mua sắm. Đằng sau sức lan tỏa của công nghiệp giải trí Hàn Quốc là quá trình đầu tư cho đào tạo, phát triển nội dung, tài sản trí tuệ và mở rộng thị trường quốc tế. Hai đêm diễn tại Mỹ Đình cho thấy một phần giá trị kinh tế mà công nghiệp văn hóa có thể tạo ra khi sản phẩm sáng tạo có sức hấp dẫn và tiếp cận được thị trường.
Không chỉ những chương trình biểu diễn quy mô lớn, các làng nghề truyền thống cũng chứa đựng tiềm năng phát triển công nghiệp văn hóa. Từ thực tiễn Việt Nam đến kinh nghiệm phát triển nghề thủ công tại Kyoto (Nhật Bản), có thể thấy, để các giá trị văn hóa tiếp tục được gìn giữ và phát huy, người làm nghề không chỉ cần kỹ năng mà còn cần môi trường thực hành, sự hỗ trợ phát triển sản phẩm và cơ hội tiếp cận thị trường.
Tại Nhà hát Duyệt Thị Đường trong Đại Nội Huế, du khách có dịp thưởng thức Nhã nhạc – Âm nhạc cung đình Việt Nam, loại hình nghệ thuật gắn với các nghi lễ cung đình. Nhã nhạc được UNESCO công nhận là Kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại năm 2003 và được ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2008. Trong dự án bảo vệ Nhã nhạc giai đoạn 2005 - 2009, các hoạt động ghi chép bài bản, tìm hiểu nghệ nhân còn thực hành và tổ chức truyền dạy cho thế hệ trẻ đã được triển khai. Khi có người học, có không gian thực hành và cơ hội biểu diễn, những giá trị nghệ thuật ấy có thêm điều kiện được gìn giữ, phát huy và đến với công chúng.
Ở làng nghề dệt thổ cẩm Hoa Tiến, xã Châu Tiến (tỉnh Nghệ An), phụ nữ Thái gìn giữ kỹ thuật dệt, nhuộm cùng những hoa văn được trao truyền trong gia đình. Từ những tấm vải dệt thủ công, người làm nghề có thể phát triển thành khăn, túi, ví và nhiều sản phẩm phục vụ đời sống.
Nghệ nhân Sầm Thị Bích cùng các hộ dân thành lập hợp tác xã để gìn giữ nghề truyền thống và tìm đầu ra cho sản phẩm. Hợp tác xã giới thiệu sản phẩm, kết nối người mua và đón khách đến trải nghiệm dệt thổ cẩm. Theo tư liệu của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, tại thời điểm công bố, hợp tác xã có hai sản phẩm đạt OCOP 3 sao. Với những hộ dệt, có một đầu mối hỗ trợ giới thiệu sản phẩm, tìm kiếm thị trường là thuận lợi thiết thực.
Tại làng nghề gốm sứ Bát Tràng, xã Bát Tràng (TP. Hà Nội), khách đến Trung tâm Tinh hoa Làng nghề Việt có thể tìm hiểu sản phẩm gốm và trực tiếp trải nghiệm tạo dáng trên bàn xoay. Qua đó, công chúng hiểu thêm công việc của người thợ, từ tạo dáng, trang trí đến làm men và nung gốm.
Tại buổi làm việc ngày 16/9/2025, UBND xã Bát Tràng ghi nhận chợ gốm có khoảng 400 gian hàng. Nếu chợ là nơi giao dịch, mua bán sản phẩm thì các hoạt động trải nghiệm góp phần giới thiệu kỹ thuật và công sức của người làm nghề. Giá trị của sản phẩm vì thế không chỉ nằm ở vật phẩm được bán mà còn ở câu chuyện văn hóa và tri thức nghề nghiệp được truyền tải đến khách hàng.
Tại Kyoto, Nhật Bản, Viện Nghiên cứu Công nghệ Công nghiệp thành phố tổ chức các khóa đào tạo về gốm, sơn mài, nhuộm và dệt cho thế hệ kế nghiệp. Theo công bố của viện, khoảng 100 người hoàn thành các khóa học mỗi năm. Sau đào tạo, người làm nghề trẻ còn có thể tiếp cận các hoạt động hỗ trợ phát triển sản phẩm, quảng bá và tìm kiếm thị trường. Nhờ đó, người học có thêm nơi tìm kiếm sự trợ giúp khi bắt đầu làm nghề.
Những trường hợp trên cho thấy, để nghề truyền thống có người tiếp nối, thế hệ trẻ cần được học và có môi trường thực hành. Khi muốn phát triển sản phẩm mới, người thợ cần được hỗ trợ về thiết kế, hoàn thiện mẫu mã và kết nối thị trường. Chính quyền có thể đóng vai trò kết nối các chủ thể, hỗ trợ những công việc mà từng nghệ nhân, từng hộ gia đình khó tự đảm đương.
Tay nghề, hoa văn và tri thức về vật liệu của làng nghề là nguồn lực quan trọng để phát triển công nghiệp văn hóa khi được kết hợp với thiết kế, sản xuất và phân phối. Vấn đề đặt ra là chính sách phải tạo điều kiện để những nguồn lực ấy được phát huy hiệu quả, đồng thời bảo đảm gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống.
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn của phát triển đất nước. Nghị quyết đặt ra yêu cầu đổi mới quản trị văn hóa với sự tham gia của Nhà nước, thị trường, xã hội và cộng đồng sáng tạo, gắn với minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Từ định hướng ấy, việc hoàn thiện Luật Phát triển công nghiệp văn hóa cần xuất phát từ nhu cầu thực tế của những người trực tiếp sáng tạo, để chính sách thực sự đi vào hoạt động sản xuất, kinh doanh và đời sống văn hóa.
Sáng tạo làm nên sức sống của văn hóa. Muốn sức sáng tạo trở thành nguồn lực phát triển, Luật cần quy định rõ những điều cấm thật sự cần thiết, hỗ trợ người sáng tạo đúng lúc và tạo điều kiện để sản phẩm văn hóa đến được với công chúng.
Quy định rõ giới hạn của điều cấm
Một người thợ gốm thử tạo dáng sản phẩm mới hay một nghệ sĩ tìm kiếm cách biểu đạt khác đều cần biết phạm vi hoạt động được pháp luật cho phép. Quy định càng rõ ràng, người sáng tạo càng có cơ sở chủ động thực hiện ý tưởng và chịu trách nhiệm đối với hoạt động của mình.
Khoản 7 Điều 7 dự thảo Luật quy định cấm áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát khi chưa được chấp thuận. Quy định này cần được chỉnh lý, đồng thời làm rõ tại Điều 9 rằng thủ tục chấp thuận chỉ áp dụng đối với chủ thể đề nghị thực hiện cơ chế thử nghiệm đặc thù.
Việc thử ý tưởng, thử mẫu hoặc thử cách tổ chức hoạt động trong khuôn khổ pháp luật cần được thực hiện theo quy định chung, không mặc nhiên phải xin chấp thuận áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát. Người thực hiện vẫn phải tuân thủ các quy định liên quan đến an toàn, nội dung và sở hữu trí tuệ.
Đối với khoản 12 Điều 7, cần rà soát cách dẫn chiếu đến “pháp luật chuyên ngành”. Theo khoản 2 Điều 14 Hiến pháp, quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong trường hợp cần thiết vì những lý do được Hiến pháp xác định. Vì vậy, đối với những hành vi bị cấm dẫn đến hạn chế quyền, căn cứ pháp lý cần được xác định rõ ở cấp luật.
Có thể nghiên cứu chỉnh lý thành “theo quy định của luật có liên quan” để bảo đảm tính chặt chẽ, minh bạch và thống nhất trong áp dụng. Đồng thời, cần giữ quy định tại khoản 2 Điều 7 về cấm cản trở quyền sáng tạo, đặt thêm điều kiện hoặc thủ tục trái pháp luật. Đây là cơ sở quan trọng để bảo vệ quyền sáng tạo hợp pháp, tránh phát sinh những rào cản không cần thiết trong quá trình thực thi.
Quy định rõ giới hạn của điều cấm không có nghĩa là buông lỏng quản lý, mà nhằm phân định rành mạch giữa hoạt động sáng tạo được thực hiện theo pháp luật hiện hành với hoạt động cần áp dụng cơ chế thử nghiệm đặc thù. Khi ranh giới này được xác định cụ thể, người làm nghề có thể chủ động hơn, còn cơ quan quản lý có căn cứ áp dụng thống nhất.
Hỗ trợ người sáng tạo ngay từ giai đoạn hình thành ý tưởng
Một hộ dệt có thể thành thạo kỹ thuật truyền thống nhưng vẫn cần người góp ý về công dụng của mẫu sản phẩm mới hoặc hỗ trợ tìm nơi bán thử. Ở Hoa Tiến, hợp tác xã là đầu mối giúp các hộ tiếp cận khách hàng. Trong khi đó, với những người làm nghề còn hoạt động riêng lẻ, việc tìm được nhà thiết kế cùng phát triển sản phẩm hay một địa điểm để giới thiệu, bán thử cũng có thể là trở ngại.
Chính sách hỗ trợ phát triển công nghiệp văn hóa vì thế cần tính đến sự đa dạng của các chủ thể sáng tạo, không chỉ những doanh nghiệp, tổ chức đã có sản phẩm hoàn chỉnh hoặc mô hình kinh doanh ổn định.
Tại khoản 1 Điều 25, cần mở rộng cơ hội tiếp cận hỗ trợ cho cá nhân sáng tạo độc lập, nghệ nhân, hộ kinh doanh, tổ hợp tác và tổ chức đại diện cộng đồng có hoạt động phù hợp. Các chủ thể này có thể tiếp cận chính sách trực tiếp hoặc tham gia phương án liên kết với doanh nghiệp, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã.
Đồng thời, cần rà soát khoản 9 Điều 32 để xác định hình thức hỗ trợ phù hợp đối với những chủ thể đủ điều kiện nhưng hoạt động ngoài tổ hợp, cụm, khu sáng tạo. Không nên để địa điểm hoặc hình thức tổ chức hoạt động trở thành rào cản khiến người sáng tạo khó tiếp cận chính sách.
Đối với khoản 1 và khoản 2 Điều 25, cần làm rõ việc xét hỗ trợ ngay từ giai đoạn phát triển ý tưởng, thiết kế, làm mẫu và thử nghiệm. Ở giai đoạn đầu, việc xét hỗ trợ có thể căn cứ vào tính khả thi của phương án, năng lực thực hiện và giá trị văn hóa dự kiến, thay vì chỉ dựa trên sản phẩm đã hoàn thiện.
Chẳng hạn, một nhóm thợ dệt muốn đưa hoa văn truyền thống vào dòng sản phẩm mới có thể phối hợp với nhà thiết kế để làm mẫu, sau đó thông qua hợp tác xã hoặc doanh nghiệp giới thiệu, bán thử. Phản hồi của khách hàng giúp người thợ nhận biết những điểm cần điều chỉnh trước khi tiếp tục đầu tư.
Nếu chỉ hỗ trợ khi sản phẩm đã hoàn chỉnh và chứng minh được hiệu quả thị trường, chính sách có nguy cơ bỏ qua giai đoạn người sáng tạo cần nguồn lực nhất. Hỗ trợ đúng thời điểm sẽ tạo điều kiện để những ý tưởng có tiềm năng được phát triển thành sản phẩm, đồng thời giảm bớt khó khăn ban đầu cho người làm nghề.
Tại khoản 4 Điều 25, cần bổ sung nguyên tắc công khai tiêu chí xét chọn, bảo đảm đánh giá chuyên môn độc lập, kiểm soát xung đột lợi ích và giải ngân theo tiến độ, kết quả từng giai đoạn.
Không phải mọi mẫu thử đều có thể thành công ngay trên thị trường. Một mẫu sản phẩm bán chậm vẫn có thể đem lại thông tin hữu ích để người làm nghề điều chỉnh thiết kế, công dụng hoặc phương thức tiếp cận khách hàng. Vì vậy, việc đánh giá kết quả hỗ trợ cần căn cứ vào phần việc đã cam kết và kết quả được báo cáo, kiểm chứng.
Đơn giản hóa thủ tục đưa sản phẩm văn hóa đến công chúng
Khi một làng nghề muốn tổ chức trình diễn kỹ thuật hoặc một đơn vị nghệ thuật muốn đưa chương trình đến không gian công cộng, người tổ chức cần biết phải gửi thông tin cho cơ quan nào, trước bao lâu và khi nào có thể triển khai.
Thủ tục rõ ràng, dễ thực hiện sẽ giúp các đơn vị chủ động chuẩn bị, đồng thời tạo điều kiện để cơ quan quản lý nắm bắt thông tin, phối hợp bảo đảm an toàn và thực hiện hậu kiểm.
Quy định tại khoản 1 Điều 18 về miễn cấp phép riêng đối với sự kiện thuộc phương án quản lý, vận hành đã được chấp thuận là phù hợp. Tuy nhiên, cần xác định rõ thẩm quyền và thời hạn chấp thuận phương án để tránh phát sinh cách hiểu, cách áp dụng khác nhau.
Đối với sự kiện đáp ứng đầy đủ điều kiện, đơn vị tổ chức chỉ cần thông báo một lần trên hệ thống liên thông, được xác nhận đã tiếp nhận thông tin và có thể triển khai theo thời hạn quy định mà không phải chờ thêm văn bản đồng ý.
Việc thông báo vẫn phải được thực hiện trước thời điểm tổ chức để cơ quan quản lý có đủ thời gian phối hợp, xử lý khi phát hiện nguy cơ và thực hiện hậu kiểm theo khoản 5 Điều 18.
Tại điểm a khoản 3 Điều 18, cần rà soát phạm vi loại trừ đối với hoạt động “có yếu tố nước ngoài”. Một chương trình có nghệ sĩ nước ngoài tham gia cần được xem xét theo tính chất cụ thể của hoạt động, thay vì mặc nhiên áp dụng cùng một yêu cầu thủ tục đối với mọi trường hợp.
Vì vậy, Luật cần xác định rõ những trường hợp phải cấp phép riêng và tiêu chí áp dụng, căn cứ vào yêu cầu về an ninh, đối ngoại hoặc nội dung của hoạt động. Cách tiếp cận này vừa đáp ứng yêu cầu quản lý, vừa tránh tạo thêm thủ tục không cần thiết đối với hoạt động giao lưu, hợp tác văn hóa.
Đối với khoản 2 và điểm c khoản 4 Điều 20, cần quy định một đầu mối tiếp nhận, thời hạn trả lời, căn cứ từ chối và trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan liên quan.
Đăng ký sử dụng địa điểm công cộng và quản lý nội dung sự kiện có mục đích khác nhau, nhưng không vì thế mà người tổ chức phải cung cấp lặp lại cùng một bộ thông tin cho nhiều cơ quan.
Cơ quan tiếp nhận cần chuyển thông tin đến đúng nơi có thẩm quyền, sử dụng lại dữ liệu đã có và phối hợp giải quyết theo quy trình thống nhất, để người tổ chức chỉ phải cung cấp thông tin một lần. Cách làm này góp phần giảm thời gian, chi phí thực hiện thủ tục mà vẫn bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước.
Hiệu quả của Luật Phát triển công nghiệp văn hóa cần được nhận thấy từ chính công việc hằng ngày của những người làm văn hóa. Người thợ biết mình được thử mẫu mới trong giới hạn nào, có thể tìm đến đâu để được hỗ trợ hoàn thiện sản phẩm. Đơn vị nghệ thuật biết cần thực hiện những thủ tục gì để đưa chương trình đến công chúng. Cơ quan quản lý có quy định rõ ràng để hướng dẫn, phối hợp và kiểm tra việc thực hiện.
Khi những điều ấy được quy định minh bạch và có thể thực hiện thuận lợi trong thực tế, người làm nghề sẽ có thêm cơ hội sống bằng công việc của mình, những giá trị văn hóa truyền thống có thêm điều kiện được gìn giữ và phát huy, còn công chúng có thêm cơ hội tiếp cận những sản phẩm, tác phẩm có giá trị.
Mở đường cho sáng tạo, suy cho cùng, là tạo điều kiện để những ý tưởng có giá trị được thử nghiệm, phát triển thành sản phẩm và tìm được con đường đến với công chúng.