Mở rộng đối tượng được hỗ trợ phát triển công nghiệp văn hóa

Hỗ trợ người sáng tạo ngay từ giai đoạn hình thành sản phẩm

Góp ý về chính sách hỗ trợ phát triển công nghiệp văn hóa tại các Điều 19, 20 và 21 của dự thảo Luật, đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú cho rằng, mặc dù khoản 1 Điều 19 đã ghi nhận cá nhân, cộng đồng, hộ gia đình tham gia hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, nhưng khoản 1 Điều 21 mới đề cập đến cá nhân kinh doanh. Vì vậy, cần làm rõ khả năng tiếp cận chính sách hỗ trợ của người sáng tạo độc lập, nhóm nghệ nhân đang hình thành sản phẩm nhưng chưa tổ chức kinh doanh.

Theo đại biểu, Điều 21 gắn chính sách hỗ trợ với việc phát triển sản phẩm trọng điểm hoặc sản phẩm có giá trị, bản sắc văn hóa Việt Nam. Dù dự thảo không yêu cầu sản phẩm phải hoàn thành, điều kiện hỗ trợ trước khi được công nhận vẫn chưa được làm rõ. Nếu văn bản hướng dẫn yêu cầu phải có kết quả công nhận trước, chính sách có thể bỏ sót giai đoạn người sáng tạo cần hỗ trợ nhất.

Thực tế, nghệ nhân có kỹ năng, cộng đồng có tri thức, nhưng để phát triển sản phẩm còn cần thiết kế, quản trị quyền và kết nối thị trường. Giai đoạn hình thành sản phẩm có rủi ro cao, khó thu hút đầu tư, trong khi lợi ích từ bảo tồn và truyền dạy văn hóa lan tỏa tới cộng đồng. Vì vậy, chính sách hỗ trợ công cần được thiết kế phù hợp với từng giai đoạn.

Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung “cá nhân, nhóm cá nhân sáng tạo” vào khoản 1 Điều 21; quy định rõ cơ chế hỗ trợ ban đầu dựa trên phương án khả thi, năng lực thực hiện và tiềm năng đáp ứng tiêu chí, không bắt buộc sản phẩm đã được công nhận. Mức hỗ trợ cần phù hợp với từng giai đoạn và gắn với kết quả có thể kiểm chứng.

Đối với điểm i, điểm l khoản 2 Điều 19, đại biểu đề nghị cụ thể hóa cơ chế dự án liên kết, xác định rõ đầu mối, kết quả đầu ra, trách nhiệm và phương thức chia sẻ lợi ích; đồng thời, làm rõ cơ chế phối hợp liên vùng tại khoản 3. Cộng đồng được tham gia thông qua người đại diện hợp pháp hoặc đơn vị phối hợp quản lý kinh phí, không bắt buộc phải thành lập doanh nghiệp.

Cùng với đó, cần làm rõ việc thử mẫu, hoàn thiện sản phẩm theo Điều 19 không mặc nhiên phải xin chấp thuận thử nghiệm có kiểm soát theo Điều 20 nếu hoạt động đã phù hợp với pháp luật. Điểm e khoản 2 Điều 28 cũng cần được cập nhật đầy đủ đối tượng hỗ trợ theo Điều 21.

Minh bạch công nhận sản phẩm, bảo đảm quyền lợi cộng đồng khi giao dịch

Góp ý về cơ chế đánh giá, công nhận sản phẩm công nghiệp văn hóa tại Điều 22, đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú tán thành quy định tại khoản 2, theo đó kết quả đánh giá không phải là điều kiện sản xuất, kinh doanh. Tuy nhiên, do kết quả đánh giá là căn cứ để hưởng chính sách hỗ trợ, ưu đãi nên chất lượng và tính ổn định của hoạt động này ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định đầu tư.

Theo đại biểu, khoản 1 Điều 22 cần phân biệt nhóm tiêu chí về giá trị văn hóa với nhóm tiêu chí về đóng góp của nhân lực và công đoạn thực hiện trong nước. Sản xuất trong nước có đóng góp kinh tế nhưng chưa đủ để chứng minh bản sắc văn hóa của sản phẩm. Ngược lại, sáng tạo đương đại vẫn có thể thể hiện giá trị Việt Nam mà không trực tiếp sử dụng hình tượng truyền thống.

Vì vậy, cần làm rõ vai trò, mối quan hệ giữa các nhóm tiêu chí, bảo đảm phù hợp với đặc thù từng ngành. Việc đánh giá cần có chuyên gia phù hợp, kiểm soát xung đột lợi ích và công khai căn cứ kết luận để người đề nghị công nhận có thể hiểu, thực hiện và giải trình.

Một vấn đề khác được đại biểu đề cập là thẩm quyền công nhận sản phẩm. Khoản 5 Điều 22 giao UBND cấp tỉnh thực hiện việc công nhận, trong khi một bộ phim, trò chơi hoặc sản phẩm thiết kế có thể được thực hiện tại nhiều địa phương. Nếu thiếu đầu mối thống nhất, doanh nghiệp có nguy cơ phải chứng minh lại cùng một nội dung.

Đại biểu đề nghị xác định một đầu mối giải quyết đối với mỗi hồ sơ, bảo đảm kết quả công nhận có giá trị trên phạm vi toàn quốc và được sử dụng lại khi xét các chính sách liên quan.

Đối với khoản 5 và khoản 6 Điều 22, cần quy định rõ căn cứ thu hồi kết quả công nhận, quyền giải trình, thời hạn khắc phục và nguyên tắc xử lý ưu đãi đã hưởng. Trong đó, phải phân biệt hành vi gian lận với sai sót có thể khắc phục; không thu hồi ưu đãi đã được hưởng hợp pháp chỉ vì bộ tiêu chí đánh giá thay đổi.

Liên quan đến Điều 23, đại biểu lưu ý, khoản 1 yêu cầu sản phẩm trọng điểm phải tạo giá trị gia tăng cao, trong khi điểm d hướng tới nhu cầu văn hóa thiết yếu và nhóm yếu thế. Nếu điều kiện này chỉ được đo bằng giá trị kinh tế, những sản phẩm có ý nghĩa xã hội lớn nhưng khả năng tạo giá trị kinh tế trực tiếp hạn chế có thể khó đáp ứng.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung phương án “hoặc có giá trị văn hóa, xã hội đặc biệt quan trọng”, với tiêu chí kiểm chứng phù hợp.

Đối với sàn giao dịch công nghiệp văn hóa tại Điều 26, đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú cho rằng, khoản 3 đã yêu cầu bên đưa sản phẩm lên sàn cam kết có quyền giao dịch và cung cấp thông tin nguồn gốc khi sử dụng di sản, tri thức truyền thống. Tuy nhiên, cần tiếp tục làm rõ phạm vi quyền được giao dịch và trách nhiệm kiểm tra khi có dấu hiệu vi phạm, bởi việc ghi nhận nguồn gốc không đồng nghĩa với có đủ quyền khai thác.

Theo đại biểu, quyền đối với bản ghi hoặc phần thiết kế mới không đồng nghĩa với quyền độc quyền đối với toàn bộ làn điệu, hoa văn hay tri thức được sử dụng. Vì vậy, hồ sơ giao dịch cần phân biệt phần sáng tạo mới với chất liệu có sẵn và xác định quyền khai thác theo pháp luật về sở hữu trí tuệ, di sản văn hóa.

Đại biểu đề nghị khoản 3 Điều 26 quy định rõ phạm vi quyền giao dịch, yêu cầu cung cấp căn cứ đồng ý hoặc thỏa thuận khi pháp luật quy định. Đối với dự án nhận hỗ trợ công có khai thác trực tiếp di sản cộng đồng, cần liên kết quy định này với Điều 19 và Điều 21, bảo đảm phương án hỗ trợ xác định rõ sự tham gia, lợi ích của cộng đồng và trách nhiệm bảo tồn, phù hợp với pháp luật và thỏa thuận hợp pháp.

Đồng thời, cần làm rõ việc công nhận bản sắc, thương hiệu không tự tạo quyền độc quyền đối với di sản. Khi quy định chi tiết khoản 6 Điều 26, cần xác định rõ trách nhiệm của sàn giao dịch trong tiếp nhận phản ánh, kiểm tra thông tin và xử lý giao dịch theo căn cứ tại khoản 4 Điều này.

Diệp Anh