Dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa: Dấu mốc thay đổi cách nhìn nhận văn hóa

Văn hóa - thành tố quan trọng của sức mạnh quốc gia

- Là người có nhiều năm nghiên cứu và thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa, cảm xúc của ông khi dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa được trình Quốc hội cho ý kiến tại Kỳ họp này như thế nào?

- Tôi thực sự xúc động, vui mừng. Đây là dấu mốc trong hành trình thay đổi cách chúng ta nhìn nhận văn hóa: từ một lĩnh vực chủ yếu được quan tâm ở khía cạnh gìn giữ, bảo tồn và thụ hưởng, trở thành một nguồn lực nội sinh, một sức sản xuất mới, một động lực tăng trưởng và một thành tố quan trọng của sức mạnh quốc gia.

Tôi đã có nhiều năm cùng các đồng nghiệp nghiên cứu, trao đổi và kiến nghị về phát triển công nghiệp văn hóa. Chúng tôi đã chứng kiến những ý tưởng sáng tạo rất hay nhưng khó tìm được vốn; những nghệ sĩ có tài năng nhưng chưa sống được bằng giá trị tác phẩm; những doanh nghiệp văn hóa muốn vươn ra quốc tế nhưng vướng mắc về bản quyền, đất đai, thuế, hạ tầng và thị trường. Có những sản phẩm mang đậm bản sắc Việt Nam được công chúng yêu mến, nhưng để phát triển thành thương hiệu có khả năng cạnh tranh và tạo ra một chuỗi giá trị bền vững thì vẫn còn rất nhiều rào cản… Chính vì thế, tôi rất vui khi những trăn trở kéo dài ấy đã được đặt lên bàn nghị sự lập pháp của đất nước một cách nghiêm túc, ở tầm chiến lược.

Tôi mong rằng, vài năm nữa khi nhìn lại dấu mốc này, chúng ta có thể chỉ ra những bộ phim, những thương hiệu sáng tạo Việt Nam vươn ra thế giới, những nghệ nhân và nhà sáng tạo trẻ có cuộc sống tốt hơn nhờ chính tài năng của mình... Đó mới là thành công có ý nghĩa sâu sắc nhất của chính sách.

Tiếp cận công nghiệp văn hóa theo chuỗi giá trị

- Mục tiêu quan trọng của dự án Luật là xây dựng cơ chế, chính sách đột phá, đặc thù để thúc đẩy công nghiệp văn hóa phát triển thành động lực tăng trưởng kinh tế, đồng thời nâng cao sức mạnh quốc gia trong giai đoạn phát triển mới. Theo ông, những chính sách đưa ra trong dự thảo Luật đã thực sự “trúng” chưa?

- Dự thảo Luật đã đi đúng hướng và bước đầu chạm vào những điểm nghẽn căn bản, nhưng để các chính sách thực sự “trúng” và đủ sức tạo đột phá thì vẫn cần tiếp tục hoàn thiện. Điều đáng ghi nhận là dự thảo Luật đã tiếp cận công nghiệp văn hóa theo chuỗi giá trị, từ sáng tạo, sở hữu trí tuệ, nhân lực, hạ tầng đến hệ sinh thái, thị trường, tài chính và ưu đãi đầu tư. Sáu nhóm chính sách trong dự thảo Luật cho thấy sự chuyển biến từ tư duy hỗ trợ từng hoạt động riêng lẻ sang kiến tạo hệ sinh thái.

Chính sách tôi quan tâm nhất là cơ chế xác lập, bảo vệ, định giá và thương mại hóa tài sản trí tuệ. Bởi tài sản quan trọng nhất của công nghiệp văn hóa không phải lúc nào cũng là nhà xưởng hay máy móc, mà có thể là một kịch bản phim, một bản nhạc, một nhân vật hoạt hình, một thiết kế, một trò chơi điện tử, một thương hiệu gắn với di sản hay một kho dữ liệu văn hóa có giá trị. Nếu những tài sản vô hình ấy không được xác định giá trị, bảo vệ và khai thác minh bạch, chúng ta khó thu hút vốn, khó xây dựng doanh nghiệp lớn và càng khó tham gia sâu vào thị trường quốc tế.

Tôi đánh giá cao hướng đề xuất nền tảng số hỗ trợ lưu vết quá trình sáng tạo, cơ chế nâng cao năng lực định giá quyền sở hữu trí tuệ và mở rộng khả năng đưa quyền sở hữu trí tuệ vào các giao dịch kinh tế. Tuy nhiên, cần có tiêu chuẩn định giá đáng tin cậy, cơ chế phân chia lợi ích rõ ràng, bảo vệ quyền của tác giả và nghệ nhân, đồng thời phòng ngừa rủi ro lợi dụng chính sách để định giá khống hoặc trục lợi.

Hệ sinh thái công nghiệp văn hóa không chỉ có doanh nghiệp lớn, mà còn có hộ kinh doanh, làng nghề, cộng đồng địa phương, nghệ nhân, nghệ sĩ độc lập và các nhóm khởi nghiệp trẻ. Tôi mong Luật quan tâm hơn đến khả năng tiếp cận vốn quy mô nhỏ, đào tạo kỹ năng kinh doanh, tiếp thị, bản quyền, quản trị số và mở rộng thị trường cho những chủ thể này.

“

“Chính sách “trúng” phải hình thành được thị trường, khuyến khích công chúng sử dụng sản phẩm văn hóa Việt Nam, thúc đẩy xuất khẩu và tạo điều kiện để doanh nghiệp tái đầu tư vào sáng tạo. Tôi rất đồng tình với yêu cầu của cơ quan thẩm tra là phải lượng hóa nguồn lực và làm rõ tính khả thi, tính thống nhất của các chính sách ưu đãi. Cuối cùng, thước đo của đạo luật là số tác phẩm có sức sống, số doanh nghiệp phát triển bền vững, số việc làm được tạo ra, giá trị bản quyền được ghi nhận và mức đóng góp thực chất của văn hóa vào kinh tế cũng như sức mạnh mềm Việt Nam”.

PGS. TS. Bùi Hoài Sơn

Mở ra nhiều con đường cho người sáng tạo

- Công nghiệp văn hóa là lĩnh vực liên ngành. Chúng ta cũng xác định đặt công nghiệp văn hóa trong một hệ sinh thái sáng tạo như ông vừa phân tích. Tuy nhiên, làm thế nào để các quy định của Luật Phát triển công nghiệp văn hóa không xung đột với các luật liên quan, trong khi vẫn tạo điều kiện thuận lợi cho công nghiệp văn hóa phát triển?

- Đây là một trong những bài toán khó nhất, đồng thời cũng là phép thử chất lượng quan trọng nhất của dự án Luật. Bởi công nghiệp văn hóa không hoạt động trong một “ốc đảo” pháp lý. Một bộ phim liên quan đến điện ảnh, sở hữu trí tuệ, đầu tư, thuế, lao động, đất đai và hợp tác quốc tế. Một trò chơi điện tử liên quan đến nội dung, công nghệ số, dữ liệu, nền tảng và thị trường. Một sản phẩm khai thác di sản lại liên quan đến cả bảo tồn, quyền lợi cộng đồng, kinh doanh và du lịch. Nếu mỗi cơ quan chỉ nhìn từ góc độ quản lý của mình, chúng ta có thể tạo ra nhiều giấy phép và nhiều “cửa”, trong khi doanh nghiệp và người sáng tạo cần một con đường thông suốt từ ý tưởng đến thị trường.

Theo tôi, cần quán triệt nguyên tắc: Luật Phát triển công nghiệp văn hóa phải là đạo luật kiến tạo và kết nối, không quy định lại những gì hệ thống pháp luật đã có. Đạo luật mới chỉ nên tập trung vào những khoảng trống hoặc cơ chế đặc thù mà pháp luật hiện hành chưa xử lý thỏa đáng: thúc đẩy chuỗi giá trị sáng tạo, định giá và khai thác tài sản trí tuệ, phối hợp sử dụng hạ tầng, hình thành thị trường văn hóa, chia sẻ rủi ro đầu tư và hỗ trợ sản phẩm có khả năng cạnh tranh quốc tế.

Đối với những chính sách vượt trội, Luật phải xác định rõ phạm vi, đối tượng, thẩm quyền, điều kiện, thời hạn, trách nhiệm giải trình và cơ chế giám sát; không nên sử dụng những quy định chung chung về “ưu tiên” hay “đặc thù”. Với cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, cần xác định rõ quan hệ với pháp luật về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, dữ liệu và người tham gia thử nghiệm, đồng thời có tiêu chí để kết thúc, mở rộng hoặc dừng thử nghiệm.

- Kinh nghiệm các nước trong giải quyết vấn đề này như thế nào, thưa ông?

- Kinh nghiệm quốc tế cho thấy vấn đề liên ngành không thể giải quyết chỉ bằng kỹ thuật soạn thảo văn bản mà còn phải bằng một thiết chế phối hợp đủ hiệu lực. Hàn Quốc xây dựng Luật khung về thúc đẩy công nghiệp văn hóa và hình thành Cơ quan Nội dung sáng tạo Hàn Quốc (KOCCA), thực hiện nhiều chức năng từ nghiên cứu chính sách, phát triển nhân lực, hỗ trợ sản xuất, phân phối đến tiếp cận thị trường nước ngoài. Bài học quan trọng không chỉ là có một đạo luật, mà là có đầu mối kết nối chính sách với nhu cầu của doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo, bảo đảm các khâu trong chuỗi giá trị không bị đứt đoạn.

Tại Vương quốc Anh, Kế hoạch phát triển các ngành công nghiệp sáng tạo công bố năm 2025 đặt lĩnh vực này trong chiến lược công nghiệp quốc gia, phối hợp các cơ quan phụ trách văn hóa, kinh doanh, đầu tư, nhân lực và công nghệ để tháo gỡ rào cản tăng trưởng. Điều đáng học hỏi là cách tiếp cận liên ngành, có mục tiêu đầu tư dài hạn, có đối thoại thường xuyên với doanh nghiệp, gắn hỗ trợ tài chính với kỹ năng, đổi mới công nghệ, quyền sở hữu trí tuệ và xuất khẩu.

Chúng ta không nhất thiết sao chép mô hình tổ chức của nước nào, nhưng có thể tiếp thu tư duy điều phối thống nhất và lấy hiệu quả của hệ sinh thái làm thước đo. Điều cốt lõi nhất, như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh, là từng bước chuyển mạnh từ tư duy quản lý văn hóa sang kiến tạo phát triển. Một đạo luật tốt không làm cho người sáng tạo phải đi thêm nhiều cánh cửa, mà phải mở ra cho họ nhiều con đường hơn để biến tài năng, bản sắc và trí tuệ Việt Nam thành giá trị cho đất nước.

- Xin cảm ơn ông!

Nhật Linh thực hiện