ĐBQH Nguyễn Thị Thu Hà (Quảng Ninh): Pháp luật phải đi trước một bước trong quản lý thuốc lá mới

Đây là nội dung được đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà nhấn mạnh trong nội dung thảo luận tại hội trường ngày 9/11, về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Đại biểu cũng kiến nghị cần nhìn nhận thấu đáo về chính sách cấm sử dụng thuốc lá đối với người sinh từ năm 2010 trở lại đây như một cam kết bảo vệ các thế hệ tương lai.

Quản lý theo bản chất sản phẩm

Góp ý vào dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, ĐBQH Nguyễn Thị Thu Hà đồng tình với sự cần thiết sửa đổi luật nhằm khắc phục những bất cập trong thực tiễn, kiểm soát chặt các sản phẩm thuốc lá mới để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Phân tích quy định về tiêu chí nhận diện sản phẩm thuốc lá mới tại khoản 1 Điều 1 dự thảo Luật (sửa đổi, bổ sung Điều 2), đại biểu đề nghị bổ sung các tiêu chí dựa trên bản chất, thành phần, công dụng, cơ chế hoạt động cùng mục đích sử dụng của sản phẩm. Luật cần phân định rõ sản phẩm thuốc lá với sản phẩm mô phỏng, thiết bị, bộ phận cấu thành, nguyên liệu thuốc lá; đồng thời, xác định tiêu chí, cơ chế cập nhật cụ thể đối với các sản phẩm thuốc lá khác do Chính phủ quy định tại điểm c khoản 1 Điều 2.

Theo đại biểu, thực tế các sản phẩm thuốc lá mới liên tục thay đổi về công nghệ, hình thức, thành phần, khiến công tác kiểm nghiệm, xác định chất cấm hay chứng minh bản chất sản phẩm gặp nhiều khó khăn. Nếu chỉ quản lý dựa theo tên gọi hoặc hình thức bên ngoài thì quy định pháp luật sẽ luôn đi sau thị trường, tạo khoảng trống cho các hành vi lách luật. Do đó, nguyên tắc cốt lõi là phải quản lý theo bản chất sản phẩm để pháp luật đi trước một bước so với sự biến đổi của thị trường.

Đối với các hành vi bị nghiêm cấm tại khoản 3 Điều 1 dự thảo Luật (sửa đổi Điều 9), đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà chỉ rõ hoạt động quảng cáo, tiếp thị, mua bán thuốc lá, nhất là thuốc lá điện tử đang dịch chuyển mạnh lên không gian mạng với phương thức tinh vi, dễ dàng tiếp cận trẻ em, thanh thiếu niên. Nếu luật chỉ quy định cấm đối với người trực tiếp kinh doanh, quảng cáo mà không xác định trách nhiệm của chủ thể vận hành nền tảng thì rất khó kiểm soát vi phạm từ gốc. Vì vậy, cần bổ sung trách nhiệm của các nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội, chủ thể trung gian trong việc phát hiện, ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung quảng cáo, tiếp thị, giao dịch mua bán thuốc lá trái phép, cũng như trách nhiệm phối hợp cung cấp thông tin cho cơ quan có thẩm quyền.

Bên cạnh đó, dẫn số liệu từ báo cáo tổng kết thi hành Luật của Bộ Y tế giai đoạn 2015–2017 cho thấy có tới 82,5% điểm bán được khảo sát vi phạm giới hạn trưng bày thuốc lá, đại biểu đề nghị tại khoản 4 Điều 9 cần quy định ngay trong luật nguyên tắc, phạm vi, giới hạn cơ bản đối với các trường hợp được phép trưng bày. Việc kiểm soát cần đặc biệt chú trọng tại những địa điểm trẻ em thường xuyên có mặt, giao Chính phủ quy định chi tiết để bảo đảm đủ căn cứ rõ ràng cho công tác kiểm tra, xử lý vi phạm.

Hướng tới một thế hệ không thuốc lá

Thảo luận về quy định cấm người chưa đủ 18 tuổi sử dụng, mua, bán thuốc lá tại Điều 9 cùng quy định bán thuốc lá tại khoản 12 Điều 1 dự thảo Luật (sửa đổi Điều 25), đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà bày tỏ sự đồng tình với đề xuất của cơ quan y tế, đội ngũ bác sĩ cùng nhiều ĐBQH về việc cấm hút thuốc lá đối với người sinh từ năm 2010 trở lại đây. Đây là đề xuất mang tính đột phá, chuyển từ chính sách kiểm soát theo độ tuổi sang chính sách bảo vệ một thế hệ không thuốc lá, đòi hỏi Quốc hội, Chính phủ cân nhắc toàn diện, thấu đáo.

Đại biểu nhấn mạnh cần nhìn nhận vấn đề này không chỉ từ tác hại đối với người trực tiếp hút thuốc mà cả những người không hút thuốc nhưng phải gánh chịu hậu quả. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), các nghiên cứu dịch tễ học xác định phụ nữ mang thai tiếp xúc với khói thuốc thụ động có nguy cơ thai chết lưu tăng 23%, nguy cơ sinh con bị dị tật bẩm sinh tăng 13%. Điều này cho thấy tác hại của thuốc lá không chỉ là câu chuyện của một cá nhân mà còn trực tiếp ảnh hưởng đến quyền được sống, được phát triển khỏe mạnh của trẻ em ngay từ khi chưa chào đời, tác động lớn đến chất lượng giống nòi. Việc hướng tới một thế hệ không thuốc lá không đơn thuần là biện pháp phòng bệnh mà còn là cam kết chính sách đối với các thế hệ tương lai.

Để bảo đảm tính khả thi khi triển khai, đại biểu đề nghị đánh giá đầy đủ tác động pháp lý, xã hội cùng phương án tổ chức thực hiện; quy định rõ ngày sinh làm căn cứ xác định đối tượng, thời điểm áp dụng, trách nhiệm của người bán và cơ chế kiểm soát. Trong đó, việc xử lý vi phạm cần tập trung vào hành vi bán, cung cấp, tiếp tay cho việc sử dụng thuốc lá trái phép, tuyệt đối không hình sự hóa hay tạo ra sự kỳ thị đối với người trẻ tuổi.

Liên quan đến quy trình phát hiện, xử lý sản phẩm vi phạm tại Điều 9 (được sửa đổi theo khoản 3 Điều 1 dự thảo Luật), đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà lưu ý nếu luật quy định nhiều hành vi bị cấm nhưng thiếu quy trình giám định, xử lý tang vật thì cơ quan thực thi sẽ lúng túng, thiếu căn cứ xử lý. Với quan điểm quy định cấm phải đi kèm công cụ kiểm soát để xử lý triệt để vi phạm, đại biểu đề nghị bổ sung hoặc giao Chính phủ quy định cụ thể quy trình kiểm tra, thu giữ, niêm phong, bảo quản, giám định, xử lý, tiêu hủy sản phẩm, thiết bị, bộ phận cấu thành, nguyên liệu vi phạm; bảo đảm sự tương ứng giữa hành vi bị nghiêm cấm với thẩm quyền kiểm tra, chế tài và trình tự xử lý. Ngoài ra, đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 6 luật về y tế, đại biểu đánh giá cao cơ quan soạn thảo đã tiếp thu, chỉnh lý nghiêm túc các ý kiến ĐBQH trong hồ sơ dự thảo ngày 8/11/2026.

Mạnh Tuân