Báo chí kỳ vọng: Từ thông điệp trước Quốc hội Nhật Bản đến những thỏa thuận hợp tác cụ thể

4 ngày và mục tiêu thương mại 100 tỷ USD

Ngày 8/11, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng Phu nhân Ngô Phương Ly và đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam rời Hà Nội, bắt đầu chuyến thăm chính thức Nhật Bản kéo dài đến ngày 11/11. Một trong những mục tiêu được đặt ra là tăng cường liên kết công nghệ, thúc đẩy kim ngạch thương mại song phương đạt 80 tỷ USD vào năm 2030, hướng tới 100 tỷ USD.

Trước chuyến thăm, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cho biết thương mại hai chiều trong 10 tháng đầu năm 2026 đạt khoảng 50 tỷ USD. Nhật Bản có khoảng 5.800 dự án đầu tư tại Việt Nam, với tổng vốn khoảng 80,4 tỷ USD. Những con số này tạo nền tảng kinh tế quan trọng cho quan hệ hợp tác trong tương lai.

Đây là chuyến thăm chính thức Nhật Bản đầu tiên của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trên cương vị hiện nay, đồng thời là chuyến thăm Nhật Bản đầu tiên của một Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam sau 11 năm. Theo chương trình dự kiến, hôm nay, 9/11, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước sẽ phát biểu trước các nghị sĩ hai viện Quốc hội Nhật Bản.

Việt Nam mong muốn thông qua đầu tư Nhật Bản để tiếp nhận sâu hơn năng lực nghiên cứu, tri thức công nghệ, kinh nghiệm quản trị và đào tạo nhân lực. Về phía Nhật Bản, hợp tác khoa học - công nghệ mở ra cơ hội tìm kiếm động lực tăng trưởng mới, đồng thời tăng tính ổn định của nguồn cung năng lượng và những nguyên liệu công nghiệp quan trọng.

Với khoảng 700.000 người Việt Nam đang sinh sống, học tập và làm việc tại Nhật Bản, kỳ vọng còn gắn với những nhu cầu gần gũi: việc làm tốt hơn, quyền lợi tại nơi làm việc được bảo đảm, cơ hội phát triển nghề nghiệp và sự hỗ trợ thiết thực dành cho các gia đình định cư lâu dài.

Bài báo trích lời của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm bày tỏ sự kỳ vọng về mối quan hệ song phương: "Chúng tôi hy vọng những thành quả hợp tác tiếp tục được củng cố thông qua sự trưởng thành của doanh nghiệp Việt Nam, sự gắn bó lâu dài của doanh nghiệp Nhật Bản và những sản phẩm có giá trị gia tăng cao do hai nước cùng tạo ra".

Bài phát biểu trước Quốc hội: Thông điệp chính sách được trông đợi

Theo chương trình dự kiến, chiều 9/11, Quốc hội Nhật Bản tổ chức đón Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Phu nhân với sự tham dự của Chủ tịch, Phó Chủ tịch hai viện. Chủ tịch Hạ viện giới thiệu Tổng Bí thư, Chủ tịch nước phát biểu; sau đó, Chủ tịch Thượng viện có lời đáp từ.

Theo Asia Daily, bài phát biểu được dư luận Nhật Bản đặc biệt quan tâm, bởi đây sẽ là phát biểu của nhà lãnh đạo Việt Nam trước cơ quan đại diện cao nhất của Nhật Bản, diễn ra sau 3 năm hai nước nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn diện vì hòa bình và thịnh vượng tại châu Á và trên thế giới. Khuôn khổ này tạo nền tảng chính trị cho hợp tác trên nhiều lĩnh vực, từ thương mại, công nghệ, giáo dục đến an ninh và các vấn đề quốc tế.

Việt Nam và Nhật Bản thiết lập quan hệ ngoại giao ngày 21/9/1973. Tuy nhiên, như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Việt Nam nhấn mạnh, giao lưu giữa nhân dân hai nước đã có lịch sử hơn 400 năm, tạo nên những gắn kết xã hội lâu đời trước khi quan hệ ngoại giao hiện đại được xác lập.

Quan hệ song phương từng bước được nâng tầm: từ quan hệ đối tác tin cậy, ổn định lâu dài năm 2002 lên Đối tác chiến lược vì hòa bình và phồn vinh ở châu Á năm 2009, Đối tác chiến lược sâu rộng năm 2014 và Đối tác chiến lược toàn diện vào tháng 11/2023. Trên nền tảng đó, chuyến thăm lần này mở ra cơ hội đưa các cam kết chính trị thành những chương trình hợp tác có chiều sâu và khả năng triển khai cụ thể.

Bộ trưởng Ngoại giao Nhật Bản Motegi Toshimitsu cho rằng, với ý nghĩa đó, bài phát biểu của nhà lãnh đạo cao nhất Việt Nam trước Quốc hội Nhật Bản, cùng với bài phát biểu hồi tháng 5/2026 của Thủ tướng Nhật Bản ở Việt Nam, sẽ truyền tải thông điệp mạnh mẽ tới người dân hai nước về quyết tâm chính trị ở cấp cao nhất trong củng cố tin cậy và liên kết chiến lược sâu sắc giữa hai nước; đồng thời gửi thông điệp tới cộng đồng quốc tế về trách nhiệm chung của hai nước trong góp phần duy trì và củng cố trật tự quốc tế tự do, rộng mở dựa trên thượng tôn pháp luật.

Để doanh nghiệp hai nước cùng tạo ra giá trị

Kim ngạch thương mại Việt Nam - Nhật Bản năm 2025 đạt khoảng 52 tỷ USD. Để đạt mức 80 tỷ USD, hai nước cần tăng thêm 28 tỷ USD, tương đương khoảng 54%. Nếu hướng tới 100 tỷ USD, mức tăng cần đạt là 48 tỷ USD, tương đương khoảng 92% so với năm 2025.

Đà tăng trưởng đã được ghi nhận. Trong chín tháng đầu năm 2026, thương mại hai chiều đạt 43,7 tỷ USD, tăng khoảng 15% so với cùng kỳ năm trước; con số 10 tháng được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề cập là khoảng 50 tỷ USD. Kim ngạch cả năm 2026 được dự báo đạt khoảng 58 tỷ USD.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước mong muốn doanh nghiệp Nhật Bản mở rộng đầu tư, nghiên cứu và phát triển sản phẩm tại Việt Nam, đồng thời tăng cường liên kết với doanh nghiệp trong nước. Trọng tâm là hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam đảm nhận những công việc có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi cung ứng.

Với một nhà cung ứng Việt Nam, quá trình này có thể bắt đầu từ việc tham gia một số công đoạn sản xuất, sau đó tiến tới chế tạo linh kiện phức tạp hơn hoặc cùng phát triển sản phẩm. Mục tiêu là tích lũy thêm kỹ năng, giữ lại nhiều giá trị kinh tế hơn trong nước, đồng thời xây dựng mạng lưới đối tác địa phương vững mạnh cho doanh nghiệp Nhật Bản.

Nhật Bản hiện đứng thứ ba trong số các quốc gia và vùng lãnh thổ đầu tư vào Việt Nam. Bên cạnh mức vốn 80,4 tỷ USD được nêu trước chuyến thăm, số liệu đến ngày 30/9 cho thấy vốn đăng ký đã vượt 81 tỷ USD; một thống kê khác ghi nhận tổng vốn khoảng 81,2 tỷ USD. Khoảng 2.000 doanh nghiệp Nhật Bản đang hoạt động tại Việt Nam, tập trung vào sản xuất, điện lực và bất động sản.

Theo khảo sát của Tổ chức Xúc tiến thương mại Nhật Bản (JETRO), 67,5% doanh nghiệp Nhật Bản tại Việt Nam báo cáo có lãi trong năm 2025, mức cao nhất trong 15 năm và đứng thứ ba tại Đông Nam Á. Có 56,9% doanh nghiệp cho biết dự định mở rộng hoạt động trong một đến hai năm tới.

Tập đoàn bán lẻ AEON đã đầu tư khoảng 1,5 tỷ USD vào Việt Nam, có kế hoạch khai trương bốn trung tâm thương mại trong năm 2026 và đặt mục tiêu đến năm 2030 mở rộng quy mô kinh doanh tại Việt Nam lên hơn ba lần so với năm 2025.

Ông Daisuke Tezuka, đại diện Tập đoàn AEON tại Việt Nam, Tổng giám đốc AEON Việt Nam, khẳng định: “Doanh nghiệp tin tưởng vào sự phát triển của Việt Nam và mong muốn đóng góp cho hạnh phúc của người tiêu dùng cũng như sự tiến bộ của xã hội”.

Trong lĩnh vực thực phẩm, Acecook tiếp tục mở rộng hiện diện với nhà máy tại Khu công nghiệp Hòa Phú, tỉnh Vĩnh Long, được đưa vào hoạt động năm 2026. Sau hơn 30 năm có mặt tại Việt Nam, doanh nghiệp vận hành 14 nhà máy và sáu chi nhánh, phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu tới hơn 40 quốc gia.

Việt Nam từ chỗ tiếp nhận công nghệ đến làm chủ năng lực

Bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghiệp tiên tiến và năng lượng sạch là những nội dung trọng tâm trong chương trình hợp tác được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề xuất. Kỳ vọng đặt ra là gắn hợp tác trong các lĩnh vực này với đào tạo nhân lực, nâng cao năng lực công nghệ và quản trị.

Bài báo dẫn lời GS. Kenichi Ohno, Viện Nghiên cứu chính sách quốc gia Nhật Bản (GRIPS), cho rằng khi thu nhập và trình độ công nghệ của Việt Nam được nâng lên, quan hệ kinh tế song phương cũng cần phát triển theo hướng bình đẳng hơn. Trong mô hình ông đề xuất, cả hai bên cùng đóng góp vào quá trình phát triển và vận hành doanh nghiệp, dự án.

Theo GS. Ohno, Việt Nam cần sử dụng hiệu quả công nghệ nhập khẩu và từng bước xây dựng năng lực chuyên môn trong nước. Mua sắm thiết bị mới là một bước; điều quan trọng tiếp theo là đào tạo được đội ngũ có khả năng vận hành, bảo dưỡng, điều chỉnh và cuối cùng là cải tiến công nghệ.

Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số và trở thành nước thu nhập cao vào năm 2045. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, ông nhấn mạnh vai trò quyết định của chất lượng chính sách và năng lực thực thi, đồng thời đề nghị Việt Nam nghiên cứu kinh nghiệm của Nhật Bản, Hàn Quốc và Singapore.

Chuyên gia này cũng khuyến nghị phát triển đồng thời nhiều ngành kinh tế. Việt Nam cần tiếp tục duy trì xuất khẩu sản phẩm công nghiệp nhẹ, song song với phát triển công nghiệp nặng, hóa chất, công nghệ thông tin, AI, tài chính và dịch vụ. Năng lượng mới, bán dẫn và vật liệu tiên tiến có thể trở thành những lĩnh vực triển khai dự án chung với Nhật Bản.

Chuyển đổi xanh và an ninh nguồn cung: Mục tiêu kép của hợp tác năng lượng

Việt Nam và Nhật Bản đã thống nhất ưu tiên thúc đẩy 15 dự án năng lượng xanh với tổng giá trị khoảng 20 tỷ USD. Một số dự án về lưới điện và điện sinh khối đang được triển khai.

Bài báo dẫn lời chuyên gia Toshiro Nishizawa của Trường Chính sách công, Đại học Tokyo, nhận định an ninh năng lượng và khoáng sản quan trọng là những ưu tiên lớn của Nhật Bản. Theo đó, hợp tác kinh tế cần góp phần bảo đảm nguồn cung vật tư thiết yếu và hạ tầng ngay cả khi thị trường hoặc quan hệ quốc tế biến động.

Ông dẫn chứng sự hỗ trợ của Nhật Bản đối với Nhà máy Lọc dầu Nghi Sơn và hợp tác khoáng sản quan trọng như những biểu hiện cụ thể của định hướng này. Đất hiếm, bán dẫn, an ninh biển và các hình thức hỗ trợ phát triển chính thức có hàm lượng kỹ thuật cao hơn cũng mở ra cơ hội hợp tác.

Trong giảm phát thải, hai nước có thể phát huy khuôn khổ Cộng đồng châu Á phát thải ròng bằng 0 (AZEC) và Cơ chế tín chỉ chung (JCM), qua đó phối hợp thực hiện các dự án cắt giảm khí nhà kính. Bên cạnh nhu cầu về thiết bị hiệu suất cao và công nghệ lưới điện, ông Nishizawa chỉ ra tiềm năng trong các lĩnh vực amoniac, sinh khối, hydro và tái sử dụng vật liệu.

Tuy nhiên, tình trạng dự án thiếu liên kết và thiếu kỹ sư có tay nghề cao vẫn là những trở ngại thực tế. Ông đề nghị Chính phủ hai nước xây dựng lộ trình xuyên suốt, thúc đẩy những dự án chung quy mô lớn và tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia từ khâu hình thành đến triển khai đầu tư.

Hạ tầng và xuất khẩu: Cần hiệu quả dài hạn

Tác giả dẫn lời PGS, TS. Trần Hoàng Ngân, Đại biểu Quốc hội, Chủ tịch Hội đồng tư vấn đột phá phát triển Trường Đại học Sài Gòn nhận định, tổng vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) lũy kế của Nhật Bản dành cho Việt Nam đã vượt 23 tỷ USD, chiếm hơn 26% tổng giá trị các hiệp định vay nước ngoài mà Việt Nam đã ký kết. Tuyến metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy hợp tác song phương có thể chuyển hóa thành những thay đổi cụ thể trong đời sống. Tuyến đường sắt đô thị đầu tiên của thành phố sử dụng vốn vay phát triển của Chính phủ Nhật Bản, dịch vụ tư vấn và đoàn tàu do Nhật Bản sản xuất. Các nhà thầu Nhật Bản cũng tham gia xây dựng đường hầm Thủ Thiêm.

GS. Ohno cho rằng khi lựa chọn đối tác hạ tầng, Việt Nam cần xem xét đồng thời chất lượng xây dựng, giá thành, hiệu quả kinh tế, công tác bảo trì, hỗ trợ thiết bị và đào tạo nhân lực. Bên cạnh chi phí xây dựng ban đầu, chi phí vận hành và độ tin cậy của công trình trong nhiều năm cũng có ý nghĩa quan trọng.

Ở lĩnh vực thương mại, doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam mong muốn tiếp cận thuận lợi hơn với các nhà mua hàng Nhật Bản. Công ty cổ phần Thực phẩm Sao Ta hiện xuất khẩu khoảng 80 triệu USD tôm mỗi năm sang Nhật Bản và hướng tới mốc 100 triệu USD. Chủ tịch Công ty cổ phần Thực phẩm Sao Ta Hồ Quốc Lực cho biết trước áp lực chi phí nguyên liệu và cạnh tranh, doanh nghiệp ưu tiên nâng cao hiệu quả thay vì chỉ chạy theo doanh thu.

Với Công ty May Sài Gòn 3, Nhật Bản là thị trường lớn nhất, theo Chủ tịch Phạm Xuân Hồng. Đối với toàn ngành dệt may Việt Nam, Nhật Bản đứng thứ ba sau Mỹ và Liên minh châu Âu (EU). Ông Hồng nhấn mạnh khách hàng Nhật Bản coi trọng chất lượng ổn định và an toàn tại nơi làm việc; khi xây dựng được niềm tin, quan hệ kinh doanh có thể kéo dài hàng chục năm.

Mở rộng cơ hội cho người lao động và gia đình

Cộng đồng người Việt Nam tại Nhật Bản gồm thực tập sinh kỹ năng, lao động theo chương trình kỹ năng đặc định, du học sinh, kỹ sư, nhà nghiên cứu và doanh nhân. Theo ông Nguyễn Hồng Sơn, Chủ tịch Liên hiệp Hội người Việt Nam tại Nhật Bản, điểm chung giữa các nhóm là mong muốn có cơ hội phát triển năng lực và được đánh giá công bằng.

Ông kỳ vọng chuyến thăm sẽ góp phần cải thiện cơ hội việc làm, điều kiện học tập và sự hỗ trợ dành cho những gia đình người Việt sinh sống lâu dài tại Nhật Bản. Các ưu tiên bao gồm bảo vệ người lao động, giáo dục trẻ em Việt Nam, đào tạo nâng cao, chuyển giao công nghệ, khởi nghiệp và kết nối kinh doanh.

Về phần mình, GS. Ohno cho rằng cả hai phía đều có trách nhiệm trong quá trình này. Nhật Bản cần hỗ trợ người lao động Việt Nam hòa nhập xã hội. Việt Nam cần tiếp tục cải thiện cơ chế đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài, bảo vệ họ trước thông tin sai lệch và các khoản phí quá cao.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm mong muốn người Việt Nam tại Nhật Bản có điều kiện tiếp thu tri thức, nâng cao kỹ năng chuyên môn, phát triển sự nghiệp và được bảo vệ các quyền, lợi ích chính đáng. Đồng thời, Việt Nam cũng mong đón thêm các chuyên gia, nhà khoa học và thanh niên Nhật Bản đến làm việc, nghiên cứu và khởi nghiệp.

Giáo dục từ lâu đã là một phần quan trọng của quan hệ song phương. Tiếng Nhật được giảng dạy trong các trường học Việt Nam, còn Nhật Bản là một trong những đối tác hỗ trợ lớn nhất trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo. Ông Nguyễn Hồng Sơn kỳ vọng các tổ chức cộng đồng tại địa phương Nhật Bản sẽ tăng cường kết nối tri thức, doanh nghiệp và cơ hội cho thế hệ trẻ, đồng thời hỗ trợ các gia đình gìn giữ tiếng Việt và bản sắc văn hóa.

Hợp tác để củng cố tự chủ chiến lược

Nhà lãnh đạo Việt Nam khẳng định Việt Nam kiên định đường lối đối ngoại độc lập, đa dạng hóa quan hệ đối tác, thúc đẩy đối thoại hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế và Hiến chương Liên Hợp Quốc (LHQ). Việt Nam đồng thời đề cao vai trò của LHQ và vai trò trung tâm của ASEAN. “Tự chủ chiến lược” được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước lý giải là khả năng tự quyết định con đường phát triển và có đủ năng lực để thực hiện những quyết định đó.

Theo ông Nishizawa, chuyến thăm Nhật Bản là một phần trong nỗ lực đa dạng hóa quan hệ đối tác của Việt Nam. Việt Nam cũng đang chuẩn bị tổ chức Tuần lễ Cấp cao APEC năm 2027, trong đó chuỗi cung ứng, năng lượng và hợp tác kinh tế khu vực sẽ gắn với chương trình đối ngoại rộng lớn hơn.

Các ưu tiên phát triển của Việt Nam sau Đại hội XIV của Đảng gồm hoàn thiện thể chế, phát triển khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng nhân lực. Chương trình hợp tác với Nhật Bản kết nối trực tiếp những yêu cầu này: đầu tư cần một hệ thống quy định đáng tin cậy; nhà máy công nghệ cao cần đội ngũ kỹ thuật; hợp tác công nghệ cần doanh nghiệp Việt Nam đủ năng lực học hỏi và đóng góp.

Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) xác định bốn trụ cột hỗ trợ mô hình tăng trưởng mới của Việt Nam, gồm nhân lực khoa học - công nghệ, nâng cao năng lực doanh nghiệp Việt Nam, cải thiện môi trường đầu tư và phát triển hạ tầng chiến lược.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cam kết xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định, có khả năng dự báo và kịp thời giải quyết những quan tâm chính đáng của doanh nghiệp. Tại Hội nghị Ngoại giao lần thứ 33 đầu tháng 8/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng nhấn mạnh yêu cầu chủ động chuẩn bị các điều kiện trong nước để biến cơ hội đối ngoại thành nguồn lực phát triển có thể khai thác hiệu quả.

Tại thời điểm bài viết, chi tiết các thỏa thuận mới và thời hạn thực hiện chưa được công bố. Tuy nhiên, những kết quả mà hai bên hướng tới đã khá rõ: doanh nghiệp cung ứng có năng lực cao hơn, nghiên cứu chung tạo ra sản phẩm cụ thể, hệ thống năng lượng và hạ tầng ổn định, cùng những cơ hội nghề nghiệp tốt hơn cho người lao động. Đó cũng là thước đo thiết thực cho bước phát triển tiếp theo của quan hệ Việt Nam - Nhật Bản.

Quỳnh Vũ