Bảo hiểm thất nghiệp: Trụ đỡ an sinh, động lực ổn định thị trường lao động
Theo PGS.TS Ngô Trí Long - Chuyên gia kinh tế (Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam), chính sách bảo hiểm thất nghiệp cần chuyển từ hỗ trợ khi mất việc sang chủ động phòng ngừa rủi ro, đào tạo lại và giúp người lao động thích ứng với biến động thị trường.
PV: Thưa ông, mất việc làm không chỉ khiến người lao động mất thu nhập mà còn ảnh hưởng đến đời sống, sức khỏe và an sinh gia đình. Dưới góc độ kinh tế, ông đánh giá thế nào về vai trò của bảo hiểm thất nghiệp trong việc bảo vệ người lao động, duy trì sức mua và ổn định xã hội?
PGS.TS Ngô Trí Long: Bảo hiểm thất nghiệp không đơn thuần là khoản trợ cấp khi người lao động mất việc, mà còn là cơ chế bảo vệ thu nhập, duy trì sức mua và ổn định xã hội trước những cú sốc của thị trường lao động. Khi mất việc, người lao động mất nguồn thu nhập thường xuyên nhưng vẫn phải trang trải các chi phí thiết yếu như ăn ở, học hành, chăm sóc sức khỏe. Nếu không có điểm tựa tài chính, gia đình có thể nhanh chóng rơi vào khó khăn. Bảo hiểm thất nghiệp giúp hạn chế nguy cơ này.
Theo Bảo hiểm xã hội Việt Nam, trong 9 tháng năm 2026, cả nước có 600.739 người được giải quyết hưởng trợ cấp thất nghiệp, với tổng chi ước đạt 15.108 tỷ đồng. Theo Luật Việc làm năm 2025, mức trợ cấp thất nghiệp hằng tháng bằng 60% mức bình quân tiền lương đóng bảo hiểm thất nghiệp của 6 tháng gần nhất, trong giới hạn pháp luật quy định; người đang hưởng trợ cấp còn được bảo đảm quyền lợi bảo hiểm y tế.
Giá trị của chính sách là giúp người lao động giảm áp lực tài chính, có thời gian tìm kiếm công việc phù hợp. Bảo vệ thu nhập người lao động cũng chính là bảo vệ sức mua, nền tảng tiêu dùng và sự ổn định của nền kinh tế.
V: Bảo hiểm thất nghiệp còn góp phần ổn định thị trường lao động. Theo ông, chính sách này có ý nghĩa như thế nào đối với khả năng phục hồi sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp và sự phát triển bền vững của nền kinh tế?
PGS.TS Ngô Trí Long: Bảo hiểm thất nghiệp cần được nhìn nhận như một thiết chế ổn định thị trường lao động, không chỉ là chính sách hỗ trợ sau khi người lao động mất việc. Khi được hỗ trợ thu nhập, tư vấn và kết nối việc làm, người lao động có thể rút ngắn thời gian gián đoạn việc làm; doanh nghiệp cũng thuận lợi hơn trong tuyển dụng khi đơn hàng phục hồi.
Đến hết tháng 9/2026, cả nước có 18,06 triệu người tham gia bảo hiểm thất nghiệp, tăng 1,07 triệu người so với năm 2025. Tuy nhiên, theo Cục Thống kê, lao động có việc làm phi chính thức trong 9 tháng năm 2026 vẫn chiếm 61,5%. Điều này cho thấy diện bao phủ đang mở rộng nhưng khoảng trống an sinh vẫn còn đáng kể.
Một điểm mới của Luật Việc làm năm 2025, có hiệu lực từ đầu năm 2026, là quy định hỗ trợ doanh nghiệp đào tạo, nâng cao kỹ năng nhằm duy trì việc làm khi thay đổi cơ cấu, công nghệ hoặc gặp khó khăn theo điều kiện luật định. Đây là giải pháp can thiệp sớm, giúp doanh nghiệp giữ chân lao động có tay nghề, hạn chế chi phí tuyển dụng và đào tạo lại.
Theo tôi, cần gắn bảo hiểm thất nghiệp với dự báo nhu cầu nhân lực, kết nối cung – cầu và đào tạo tại doanh nghiệp. Hiệu quả chính sách không chỉ được đo bằng số người nhận trợ cấp, mà còn ở số người giữ được việc làm, tìm được công việc mới và có thu nhập ổn định.
PV: Người lao động sau khi mất việc không chỉ cần trợ cấp trước mắt mà còn cần cơ hội sớm trở lại làm việc. Cần đổi mới việc sử dụng Quỹ Bảo hiểm thất nghiệp như thế nào để tăng hiệu quả đào tạo lại, nâng cao kỹ năng và kết nối việc làm?
PGS.TS Ngô Trí Long: Cần chuyển trọng tâm bảo hiểm thất nghiệp từ “chi trả khi mất việc” sang “hỗ trợ quay lại thị trường lao động”. Trợ cấp giúp người lao động vượt qua khó khăn trước mắt, nhưng việc tìm được công việc phù hợp mới là bảo đảm an sinh lâu dài.
Trong 9 tháng năm 2026, có 600.739 người được giải quyết hưởng trợ cấp thất nghiệp, nhưng chỉ 13.868 người được hỗ trợ học nghề. Dù số người được hỗ trợ học nghề tăng 38,03% so với cùng kỳ, chênh lệch này cho thấy cần cải thiện khả năng tiếp cận đào tạo.
Theo tôi, cần tập trung vào ba giải pháp. Thứ nhất, đào tạo phải xuất phát từ nhu cầu tuyển dụng thực tế, ưu tiên kỹ năng số, vận hành thiết bị mới và những ngành nghề có khả năng tạo việc làm. Thứ hai, kết nối dữ liệu giữa trung tâm dịch vụ việc làm, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp để tư vấn đúng người, đúng nghề, đúng thời điểm. Thứ ba, đánh giá hiệu quả sử dụng quỹ dựa trên tỷ lệ có việc làm sau đào tạo, mức thu nhập và khả năng duy trì việc làm, thay vì chỉ tính số khóa học.
Luật Việc làm năm 2025 đã quy định hỗ trợ học phí, tiền ăn và thời gian đào tạo tối đa 6 tháng. Điều quan trọng là tổ chức thực hiện để người lao động sau đào tạo thực sự có cơ hội trở lại làm việc.
PV: Trong bối cảnh thị trường lao động còn nhiều biến động, làm thế nào để Quỹ Bảo hiểm thất nghiệp vừa bảo đảm an toàn tài chính, cân đối và bền vững lâu dài, vừa phát huy vai trò hỗ trợ người lao động, nhất là những nhóm dễ bị tổn thương?
PGS.TS Ngô Trí Long: Nguyên tắc xuyên suốt là Quỹ Bảo hiểm thất nghiệp phải an toàn về tài chính nhưng không thụ động trong hỗ trợ người lao động. Nếu quỹ có kết dư nhưng người mất việc vẫn khó tiếp cận chính sách thì hiệu quả chưa đạt yêu cầu.
Trong 9 tháng năm 2026, chi bảo hiểm thất nghiệp ước đạt 15.108 tỷ đồng, tăng 7,47% so với cùng kỳ; số người tham gia đạt 18,06 triệu. Những con số này đặt ra yêu cầu quản trị rủi ro dài hạn, không chỉ căn cứ vào tình hình thu – chi từng năm. Cần xây dựng các kịch bản dự báo khi thất nghiệp tăng, tăng trưởng suy giảm, tiền lương biến động hoặc xảy ra thiên tai, dịch bệnh. Hoạt động đầu tư quỹ phải ưu tiên an toàn, thanh khoản và khả năng chi trả.
Bên cạnh đó, cần công khai định kỳ tình hình thu, chi, đầu tư; tăng cường giám sát, phòng ngừa trục lợi và xử lý tình trạng chậm đóng, trốn đóng. Luật Việc làm năm 2025 quy định Kiểm toán nhà nước kiểm toán quỹ và hoạt động đầu tư định kỳ ba năm.
Đối với nhóm lao động dễ bị tổn thương, cần tạo thuận lợi trong tiếp cận tư vấn, đào tạo lại và thủ tục hưởng chính sách. Những người chưa thuộc diện tham gia cần được quan tâm bằng các chính sách an sinh khác. Quản lý quỹ không phải để tích lũy bằng mọi giá, mà nhằm bảo đảm người lao động được hỗ trợ kịp thời, công bằng khi rủi ro xảy ra.
PV: Trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và chuyển đổi số đang làm thay đổi cơ cấu việc làm, đặt ra nguy cơ mất việc hoặc phải chuyển đổi nghề nghiệp. Theo ông, chính sách bảo hiểm thất nghiệp cần cải cách theo hướng nào để chủ động phòng ngừa rủi ro và hỗ trợ người lao động thích ứng với thị trường trong tương lai?
PGS.TS Ngô Trí Long: Trí tuệ nhân tạo đặt ra yêu cầu thay đổi tư duy về bảo hiểm thất nghiệp: không chỉ bù đắp thu nhập sau khi mất việc mà còn phải giúp người lao động thích ứng trước khi công việc biến mất hoặc thay đổi.
Theo nghiên cứu công bố tháng 4/2026 của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), khoảng 11,5 triệu lao động Việt Nam, tương đương một phần năm, làm những nghề có nhiệm vụ có thể chịu tác động của AI tạo sinh; khoảng một triệu người thuộc nhóm có rủi ro tự động hóa cao. Đây là mức độ phơi nhiễm tiềm năng, không đồng nghĩa với việc những lao động này chắc chắn mất việc.
Tôi đề xuất ba hướng cải cách. Trước hết, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm theo ngành nghề, kết nối dữ liệu tuyển dụng, bảo hiểm và nhu cầu kỹ năng để nhận diện nhóm lao động có nguy cơ bị thay thế. Tiếp đó, chủ động hỗ trợ doanh nghiệp đào tạo lại người lao động đang làm việc, nhất là phụ nữ và những người làm công việc lặp lại; phát huy cơ chế hỗ trợ duy trì việc làm theo Luật Việc làm năm 2025. Đồng thời, phát triển các chương trình đào tạo ngắn hạn, công nhận kỹ năng và kết nối việc làm.
Về lâu dài, cần mở rộng diện bảo vệ theo lộ trình phù hợp, phân định rõ hỗ trợ từ Quỹ Bảo hiểm thất nghiệp với nguồn ngân sách dành cho người ngoài diện tham gia. Trong nền kinh tế số, an sinh bền vững không chỉ giúp người lao động vượt qua thất nghiệp mà còn tạo năng lực để họ tiếp tục có việc làm.
Xin trân trọng cảm ơn ông!