Chuyến thăm Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm:Mở không gian hợp tác đa tầng từ sự hội tụ tầm nhìn phát triển

Tầng chiến lược: kết nối tầm nhìn phát triển

Việc hai nước nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vì hòa bình và thịnh vượng ở châu Á và trên thế giới vào tháng 11/2023 đã xác lập khuôn khổ cho một giai đoạn hợp tác sâu rộng giữa Việt Nam và Nhật Bản. Trên nền tảng đó, sự hội tụ ngày càng rõ giữa các ưu tiên phát triển đang tạo thêm động lực để hai nước mở rộng nội dung và phương thức hợp tác.

Việt Nam đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hướng tới các mục tiêu phát triển năm 2030 và năm 2045. Nhật Bản thúc đẩy những động lực tăng trưởng mới, gắn phát triển kinh tế với khoa học - công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh trong các ngành then chốt. Cả hai đều coi đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực là những yếu tố quyết định tương lai.

Với Việt Nam, Nhật Bản là đối tác hàng đầu trong việc huy động vốn, tiếp nhận chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và nâng cao năng lực công nghiệp. Ngược lại, một Việt Nam ổn định, phát triển và có năng lực tự chủ cao chính là mắt xích then chốt giúp Nhật Bản củng cố mạng lưới sản xuất, đa dạng hóa chuỗi cung ứng và duy trì môi trường giao thương thuận lợi. Đánh giá trên The Diplomat, chuyên gia Shoji Tomotaka (Viện Nghiên cứu quốc phòng Nhật Bản) nhấn mạnh Việt Nam hội tụ đầy đủ lợi thế từ vị trí địa chiến lược, năng lực kinh tế đến đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ để trở thành đối tác đặc biệt quan trọng trong chính sách đối ngoại của Tokyo.

Chính sự hội tụ về lợi ích chiến lược này đã tạo nền tảng vững chắc để chuyến thăm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm xác lập các “tầng hợp tác mới”.

Tầng kinh tế: tự chủ để bảo đảm an ninh

“

Tôi rất vui mừng khi chứng kiến quan hệ hợp tác giữa hai nước hiện nay không chỉ dừng lại ở lĩnh vực kinh tế, mà còn từng bước được triển khai cụ thể và thực chất trên nhiều lĩnh vực, bao gồm an ninh và an ninh kinh tế.

Bộ trưởng Ngoại giao Nhật Bản Motegi Toshimitsu

Cả Bộ trưởng Ngoại giao Nhật Bản Motegi Toshimitsu và Đại sứ Nhật Bản tại Việt Nam Ito Naoki đều cho biết "an ninh kinh tế" sẽ là nội dung nổi bật trong chương trình nghị sự lần này. Việt Nam và Nhật Bản đều chia sẻ nhu cầu cấp bách về việc nâng cao năng lực tự chủ, khả năng chống chịu của mỗi nền kinh tế, coi đó là yếu tố sống còn của một tầm nhìn về tự cường trong bối cảnh diễn biến phức tạp của chuỗi cung ứng toàn cầu, sự cạnh tranh gay gắt trong các công nghệ mới nổi và những quan ngại chung về hành vi cưỡng ép kinh tế. Đây cũng được xác định là một trong những định hướng trụ cột của tầm nhìn “Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở” (FOIP) mới mà Thủ tướng Nhật Bản đã chọn trình bày ở Việt Nam hồi tháng 5/2026. Chuyến thăm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm được kỳ vọng sẽ cụ thể hóa hướng hợp tác đó bằng những dự án đột phá trên 3 lĩnh vực then chốt:

Bán dẫn và trí tuệ nhân tạo (AI): Nhật Bản hướng tới cùng Việt Nam phát triển tổng thể một nền công nghiệp bán dẫn hoàn chỉnh chứ không chỉ dừng ở từng khâu đơn lẻ. Điểm cốt lõi là đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, với mục tiêu đào tạo 250 tiến sĩ bán dẫn cho Việt Nam tại các trường đại học Nhật Bản. Song song với 5 cặp trường đại học đang hợp tác, hai bên dự kiến công bố thêm 6 đề tài nghiên cứu chung mới ngay trong chuyến thăm. Đồng thời, chương trình NEXUS đang được xem xét mở rộng sang lĩnh vực AI. Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) cũng dự kiến triển khai khoản vay chương trình nhằm hỗ trợ Việt Nam hoàn thiện thể chế, chính sách về AI. Tại Trường Đại học Việt Nhật, khuôn viên mới chuẩn bị được xây dựng bằng vốn ODA Nhật Bản, tạo điều kiện mở rộng quy mô nghiên cứu cho hơn 200 sinh viên bán dẫn hiện tại. Những chương trình này gợi mở chiều sâu của hợp tác công nghệ: kết nối đào tạo với nghiên cứu, gắn nguồn nhân lực với những lĩnh vực mà doanh nghiệp và nền kinh tế cần.

“

Trong chuyến thăm Việt Nam của Thủ tướng Takaichi Sanae hồi tháng 5 vừa qua, hai nước đã nhất trí coi trọng việc thúc đẩy hợp tác trong các lĩnh vực an ninh kinh tế, củng cố chuỗi cung ứng và đổi mới sáng tạo. Đây cũng là một trong những hướng hợp tác quan trọng mà chúng tôi mong muốn đạt được trong chuyến thăm lần này.

Đại sứ Nhật Bản tại Việt Nam Ito Naoki

Chuyển đổi xanh và bảo đảm an ninh năng lượng: với áp lực bảo đảm nguồn cung năng lượng trong bối cảnh địa chính trị bất ổn, Nhật Bản đẩy mạnh sáng kiến Đối tác tăng cường sức chống chịu năng lượng và tài nguyên châu Á (POWERR Asia - Sức mạnh châu Á) với gói hỗ trợ tài chính 10 tỷ USD và các cam kết trong khuôn khổ Cộng đồng phát thải ròng bằng 0 châu Á (AZEC). Đáng chú ý, Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn đã được chọn là dự án đầu tiên của sáng kiến này, thông qua việc cơ quan bảo hiểm tín dụng NEXI hỗ trợ tài chính để thu xếp nguồn cung dầu thô vận hành hết công suất.

Phía Nhật Bản đánh giá rất cao việc Quốc hội Việt Nam sửa đổi Luật Điện lực, kỳ vọng bước đi lập pháp này sẽ tháo gỡ vướng mắc về tính khả thi tài chính và cơ chế bảo đảm khả năng thu hồi vốn cho các dự án hạ tầng năng lượng quy mô lớn.

Khoáng sản quan trọng và chuỗi cung ứng: Nhật Bản có nhu cầu đa dạng hóa nguồn cung cho các ngành công nghiệp chiến lược, trong khi Việt Nam cần khai thác tài nguyên hiệu quả, bảo vệ môi trường và phát triển chế biến sâu. Một chương trình hợp tác có chiều sâu phải kết nối được công nghệ, nhân lực, tiêu chuẩn và thị trường, qua đó chuyển tiềm năng tài nguyên thành năng lực công nghiệp. Với nhu cầu đó của hai bên, chuyến thăm được kỳ vọng tạo cơ chế để liên kết Chính phủ - doanh nghiệp - giới học thuật nhằm củng cố chuỗi cung ứng chiến lược từ khoáng sản, vật liệu bán dẫn (như tấm wafer) đến các lĩnh vực công nghệ cao và vũ trụ.

Tầng xã hội: kết nối con người, tri thức và văn hóa

Không gian hợp tác đa tầng còn được mở rộng thông qua những kết nối trực tiếp giữa người dân, cộng đồng chuyên gia, doanh nghiệp và các địa phương.

Cộng đồng khoảng 700.000 người Việt Nam tại Nhật Bản ngày càng đa dạng, gồm người lao động, du học sinh, trí thức, chuyên gia, doanh nhân và các gia đình định cư lâu dài. Cộng đồng vừa đóng góp vào đời sống kinh tế, xã hội Nhật Bản, vừa là nguồn lực quan trọng cho sự phát triển của Việt Nam và quan hệ hai nước. Trong giai đoạn hợp tác chú trọng hơn đến công nghệ và đổi mới sáng tạo, vai trò kết nối của cộng đồng có thêm những nội dung mới. Các chuyên gia, kỹ sư, nhà nghiên cứu và doanh nhân am hiểu môi trường của cả hai nước có thể hỗ trợ kết nối đối tác, chuyển giao tri thức, phát triển dự án và mở rộng thị trường.

Một hướng hợp tác đáng chú ý khác là sự kết nối giữa phát triển công nghiệp văn hóa của Việt Nam và thế mạnh công nghiệp nội dung của Nhật Bản. Từ manga, anime, âm nhạc đến các hoạt động nghệ thuật, hai bên có thêm dư địa để thúc đẩy giao lưu thế hệ trẻ và hợp tác sáng tạo.

Triển lãm điêu khắc nghệ thuật Việt Nam - Nhật Bản với chủ đề “Đối thoại” sẽ lần đầu tiên được tổ chức trong dịp chuyến thăm. Những cuộc đối thoại qua nghệ thuật góp phần nuôi dưỡng sự thấu hiểu, để quan hệ hợp tác có thêm nền tảng từ đời sống xã hội.

Tầng khu vực: lợi ích chung từ môi trường hòa bình, ổn định

Từ những kết nối trong phát triển và đời sống người dân, hợp tác Việt Nam - Nhật Bản tiếp tục mở rộng tới các vấn đề chung của khu vực. Ở tầng này, nguồn lực và kinh nghiệm hợp tác song phương có thể được phát huy để đóng góp vào những khuôn khổ rộng lớn hơn.

Bộ trưởng Motegi nhắc lại dấu mốc năm 2017, khi hai nước với vai trò đồng chủ tịch đã thúc đẩy đàm phán để đạt thỏa thuận cơ bản cho CPTPP. Kinh nghiệm ấy cho thấy khả năng phối hợp giữa Việt Nam và Nhật Bản trong thúc đẩy những cơ chế mang lại lợi ích cho nhiều nền kinh tế.

Việc Việt Nam đảm nhiệm vai trò Chủ tịch CPTPP năm 2026 và chuẩn bị đăng cai APEC năm 2027 tiếp tục mở ra cơ hội tăng cường phối hợp. Nhật Bản khẳng định sẵn sàng đồng hành, hỗ trợ Việt Nam, đồng thời mong muốn hai nước cùng duy trì các tiêu chuẩn cao và thúc đẩy mở rộng CPTPP một cách có chiến lược.

Trong các cơ chế do ASEAN giữ vai trò trung tâm, hai nước còn nhiều dư địa phối hợp về kết nối, bảo đảm nguồn cung năng lượng, chuyển dịch sang năng lượng sạch và phát triển bền vững tiểu vùng Mekong. Những nội dung này liên hệ trực tiếp với hợp tác kinh tế - công nghệ song phương, tạo điều kiện mở rộng lợi ích tới toàn khu vực.

Cùng với đó là phối hợp thúc đẩy tuân thủ luật pháp quốc tế, giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình và duy trì ổn định trên biển, trong đó có biển Đông. Một môi trường hòa bình, ổn định và giao thương thông suốt là lợi ích chung, đồng thời là điều kiện để những tầng hợp tác khác phát triển.

Chuyến thăm lần này được kỳ vọng tạo thêm sự gắn kết giữa các tầng hợp tác: tin cậy chính trị định hướng cho liên kết kinh tế - công nghệ; kết nối con người và địa phương bổ sung nguồn lực thực hiện; phối hợp khu vực mở rộng giá trị của những thành quả song phương. Khi các tầng ấy hỗ trợ và thúc đẩy lẫn nhau, quan hệ Việt Nam - Nhật Bản sẽ có thêm chiều sâu, kết nối thế mạnh của mỗi nước với tầm nhìn phát triển, chuyển khuôn khổ quan hệ thành sự thịnh vượng của mỗi quốc gia.

Quỳnh Vũ