Đầu tư 3 tuyến cao tốc: Cần làm rõ nguyên tắc đóng góp ngân sách của từng địa phương

Sáng 7/11, Tổ 16 (gồm Đoàn ĐBQH tỉnh An Giang, Lai Châu) thảo luận về: chủ trương đầu tư 3 Dự án đầu tư xây dựng đường bộ cao tốc: Cao tốc Bảo Hà - Lai Châu, đoạn Bảo Hà - Tân Phong; Cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum; Cao tốc Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên, địa phận tỉnh Sơn La và dự án Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù về phát triển du lịch.

Cần ưu tiên ngân sách trung ương đối với những địa phương khó khăn

ĐBQH Nguyễn Tiến Hải (An Giang) bày tỏ nhất trí với chủ trương đầu tư 3 dự án đường bộ cao tốc. Đại biểu đề nghị cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp, ưu tiên ngân sách trung ương đối với những địa phương có tuyến cao tốc đi qua có điều kiện kinh tế - xã hội còn khó khăn.

Theo đại biểu, địa phương càng khó khăn thì ngân sách trung ương cần hỗ trợ càng nhiều để tạo điều kiện triển khai dự án. Thậm chí, có thể nghiên cứu phương án ngân sách trung ương hỗ trợ toàn bộ kinh phí đầu tư tuyến cao tốc, để những địa phương này chủ động bố trí thêm nguồn lực đầu tư các công trình kết nối, công trình phụ trợ, qua đó tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội. Đây cũng là cách thức hỗ trợ thiết thực đối với những địa phương còn nhiều khó khăn.

Về nội dung giao địa phương làm chủ đầu tư từng đoạn tuyến cao tốc đi qua địa bàn, đại biểu Nguyễn Tiến Hải đề nghị cần nghiên cứu kỹ, cả từ phía cơ quan có thẩm quyền và các địa phương liên quan. Đại biểu cho rằng việc thực hiện hiệu quả không chỉ phụ thuộc vào nguồn vốn mà còn đòi hỏi nguồn nhân lực, kinh nghiệm và năng lực quản lý đầu tư xây dựng đường cao tốc.

Dẫn chứng lại câu chuyện khi còn giữ cương vị Bí thư Cà Mau, đại biểu Nguyễn Tiến Hải chia sẻ, thời điểm đó, trung ương giao địa phương làm chủ đầu tư tuyến cao tốc từ thành phố Cà Mau đến mũi Cà Mau, nhưng lãnh đạo tỉnh đã không nhận nhiệm vụ này. Do địa phương khi ấy chưa có kinh nghiệm và trình độ quản lý đầu tư đường cao tốc nên đã báo cáo Chính phủ, đề nghị giao công việc cho đơn vị có đủ chuyên môn. Đại biểu nhấn mạnh, chất lượng công trình phải được đặt lên hàng đầu, bởi các dự án cao tốc sử dụng nguồn vốn đầu tư rất lớn của Nhà nước. Nếu công tác quản lý không bảo đảm, chất lượng công trình có thể bị ảnh hưởng.

ĐBQH Nguyễn Hữu Toàn (Lai Châu) cơ bản đồng tình với phương án cân đối vốn của Chính phủ, sử dụng ngân sách trung ương dưới hình thức đầu tư công để triển khai 3 dự án đường bộ cao tốc. Tuy nhiên, về mức độ tham gia vốn của ngân sách địa phương, đại biểu đề nghị Chính phủ làm rõ nguyên tắc xác định tỷ lệ đóng góp của từng địa phương.

Đại biểu Nguyễn Hữu Toàn cho biết, hiện có 7 tỉnh được giao làm chủ đầu tư các dự án đường cao tốc, song tỷ lệ đóng góp của ngân sách địa phương vào các dự án có sự chênh lệch. Đặc biệt, với Lai Châu, tổng nguồn vốn đầu tư công trung hạn trong 5 năm là hơn 5.100 tỷ đồng. Nếu bố trí hơn 2.000 tỷ đồng để tham gia đầu tư dự án cao tốc thì số vốn này chiếm tới 38,7% tổng nguồn lực ngân sách địa phương trong cả giai đoạn. Đại biểu cho rằng, cách phân bổ vốn như vậy chưa phù hợp với chủ trương địa phương càng khó khăn thì càng cần được ngân sách trung ương hỗ trợ nhiều hơn.

Đại biểu cũng chỉ ra sự khác biệt trong việc bố trí vốn đối ứng giữa các địa phương có tuyến cao tốc đi qua. Chẳng hạn, Sơn La được đề xuất sử dụng toàn bộ ngân sách trung ương, trong khi Lai Châu và Quảng Ngãi phải bố trí vốn đối ứng. Đối với tuyến đi qua cả Lào Cai và Lai Châu, phần Lào Cai không phải đóng góp ngân sách địa phương như Lai Châu.

Đại biểu kiến nghị Chính phủ giải thích rõ nguyên tắc xác định trách nhiệm đóng góp vốn của từng địa phương khi tham gia đầu tư các tuyến cao tốc. Theo đại biểu, đầu tư kết cấu hạ tầng lớn trước hết thuộc trách nhiệm của Trung ương. Dù địa phương rất mong muốn, quyết tâm có tuyến đường cao tốc để thúc đẩy phát triển địa phương, song việc phân bổ nguồn lực cần được xem xét trên cơ sở điều kiện thực tế và khả năng cân đối ngân sách của từng tỉnh.

Đại biểu cho rằng trong trường hợp chưa xác định được nguồn vốn khác và vẫn phải sử dụng ngân sách địa phương, Chính phủ cần có phương án hỗ trợ bổ sung cho những tỉnh còn nhiều khó khăn. Qua đó, các địa phương có thêm nguồn lực thực hiện kế hoạch đầu tư công trung hạn, tiếp tục phát triển kết cấu hạ tầng thiết yếu và cải thiện đời sống nhân dân.

ĐBQH Nguyễn Danh Tú (An Giang) đánh giá đây đều là những tuyến đường có ý nghĩa quan trọng, góp phần hoàn thiện mạng lưới đường cao tốc theo cả trục dọc và trục ngang trên phạm vi cả nước. Tuy nhiên, đại biểu cũng đề nghị Chính phủ, Bộ Xây dựng giải thích rõ hơn nguyên nhân có sự khác nhau về phương án bố trí nguồn vốn.

Cụ thể, đối với dự án cao tốc Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên, toàn bộ vốn đầu tư do ngân sách trung ương bảo đảm. Trong khi đó, dự án cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum có bố trí một phần ngân sách địa phương, khoảng 2.047 tỷ đồng hỗ trợ giải phóng mặt bằng. Đối với dự án cao tốc Bảo Hà - Tân Phong, đoạn qua địa phận tỉnh Lào Cai được bố trí 100% ngân sách trung ương, nhưng đoạn qua địa phận tỉnh Lai Châu thì ngân sách địa phương bố trí 2.004 tỷ đồng để hỗ trợ bồi thường, giải phóng mặt bằng.

Đại biểu đề nghị làm rõ cơ sở, nguyên tắc xác định tỷ lệ tham gia của ngân sách trung ương và ngân sách địa phương, trong đó cần tính đến điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn của tỉnh Lai Châu, bảo đảm phương án phân bổ nguồn lực phù hợp với khả năng cân đối ngân sách của từng địa phương.

Không để địa phương phải cắt giảm nguồn lực dành cho các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội thiết yếu

ĐBQH Vũ Minh Đạo (Lai Châu) đánh giá dự án xây dựng đường bộ cao tốc Bảo Hà – Lai Châu, đoạn Bảo Hà - Tân Phong có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ đối với sự phát triển của tỉnh Lai Châu mà còn đối với cả khu vực Tây Bắc, góp phần hoàn thiện kết cấu hạ tầng giao thông, tăng cường liên kết vùng, bảo đảm quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế - xã hội tại địa bàn chiến lược của đất nước. Theo đại biểu, đây không chỉ là dự án giao thông, mà còn là dự án tạo động lực phát triển và thu hẹp khoảng cách giữa miền núi với miền xuôi.

Về nguồn vốn và trách nhiệm ngân sách địa phương, theo dự thảo Nghị quyết, tổng mức đầu tư sơ bộ dự án này là 50.990 tỷ đồng, trong đó ngân sách trung ương dự kiến bố trí 48.986 tỷ đồng; ngân sách địa phương khoảng 2.004 tỷ đồng, tương ứng khoảng 50% chi phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trên địa bàn hai tỉnh.

Nhấn mạnh Lai Châu là tỉnh còn nhiều khó khăn, khả năng tự cân đối ngân sách hạn chế, trong khi nhu cầu đầu tư cho giáo dục, y tế, giảm nghèo, hạ tầng thiết yếu và bảo đảm an sinh xã hội rất lớn, đại biểu Vũ Minh Đạo đề nghị Chính phủ quan tâm hai vấn đề.

Thứ nhất, xác định cụ thể nghĩa vụ đóng góp ngân sách của từng địa phương, phù hợp với khả năng cân đối thực tế, không áp dụng cơ học tỷ lệ đóng góp giữa các tỉnh có điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau.

Thứ hai, trường hợp chi phí giải phóng mặt bằng, tái định cư tăng so với dự kiến, cần có cơ chế ngân sách trung ương hỗ trợ bổ sung, không để địa phương phải cắt giảm nguồn lực dành cho các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội thiết yếu.

Về tiến độ và cơ chế đặc thù thực hiện dự án, đại biểu thống nhất với tiến độ dự thảo xác định là chuẩn bị dự án từ năm 2026, triển khai đầu tư từ năm 2027, cơ bản hoàn thành năm 2030 và đưa vào khai thác năm 2031. Đại biểu đề nghị Chính phủ xây dựng kế hoạch triển khai cụ thể, xác định rõ trách nhiệm, mốc thời gian và sản phẩm của từng giai đoạn. Đặc biệt, cần triển khai đồng bộ công tác giải phóng mặt bằng, xây dựng các khu tái định cư và di dời công trình hạ tầng kỹ thuật ngay từ giai đoạn chuẩn bị.

"Dự thảo cho phép áp dụng cơ chế chỉ định thầu đối với các gói thầu thuộc dự án. Đây là cơ chế cần thiết nhằm đẩy nhanh tiến độ, nhưng phải đi đôi với việc lựa chọn nhà thầu có đủ năng lực, công khai, minh bạch, kiểm soát chặt chẽ chi phí, chất lượng và phòng, chống thất thoát, lãng phí. Tôi đề nghị cơ chế đặc thù phải thực sự tạo thuận lợi cho triển khai dự án, nhưng không được làm giảm trách nhiệm giải trình và hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước", đại biểu Vũ Minh Đạo nhấn mạnh.

Nguyễn Liên; Ảnh: Mạnh Hưng