Hỗ trợ tối đa kinh phí giải phóng mặt bằng cho địa phương
Thảo luận về chủ trương đầu tư 3 dự án đường bộ cao tốc, các ĐBQH đề nghị ngân sách Trung ương cần hỗ trợ tối đa kinh phí giải phóng mặt bằng cho các địa phương miền núi còn nhiều khó khăn. Đây không chỉ là điều kiện bảo đảm tiến độ dự án mà còn nhằm tránh dồn gánh nặng tài chính cho những địa phương vốn hạn hẹp nguồn lực, ảnh hưởng đến khả năng đầu tư các công trình hạ tầng thiết yếu khác.
Sáng 7/11, Tổ 8 gồm Đoàn ĐBQH các tỉnh, thành phố Cần Thơ, Sơn La đã thảo luận về chủ trương đầu tư 3 dự án đường bộ cao tốc Bảo Hà - Lai Châu, đoạn Bảo Hà - Tân Phong; cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum; cao tốc Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên, địa phận tỉnh Sơn La và dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển du lịch Việt Nam.
Trách nhiệm bố trí kinh phí của một số địa phương có quá nặng không?
Thảo luận tại tổ, các ĐBQH đều đồng tình với chủ trương đầu tư xây dựng 3 dự án cao tốc và nhấn mạnh ý nghĩa của các dự án đối với kết nối liên vùng, mở rộng không gian phát triển và thu hẹp khoảng cách giữa các địa phương. Tuy nhiên, bài toán nguồn lực, nhất là kinh phí giải phóng mặt bằng, cần được tính toán phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương.
ĐBQH Vũ Danh Hiệp (TP. Cần Thơ) dẫn số liệu về cơ cấu vốn của 7 dự án cao tốc do địa phương quản lý trong giai đoạn 2026 - 2030 để chỉ ra sự chênh lệch đáng chú ý trong bố trí vốn. Theo đó, Nghệ An bố trí 2.820 tỷ đồng giải phóng mặt bằng tuyến cao tốc Vinh - Thanh Thủy, tương đương 6,4% tổng kế hoạch đầu tư công trung hạn của địa phương; Gia Lai bố trí 1.350 tỷ đồng cho tuyến Quy Nhơn - Pleiku, chiếm 2,2% tổng kế hoạch đầu tư công trung hạn của địa phương.
Trong khi đó, với dự án cao tốc Sơn La - Điện Biên, tỉnh Điện Biên đối ứng vốn lên tới 44,5%, tỉnh Sơn La đối ứng vốn chiếm tới 16,2% tổng kế hoạch đầu tư công trung hạn của địa phương. Dự án Bắc Kạn - Cao Bằng, vốn đối ứng chiếm 23,6% trong tổng kế hoạch trung hạn của địa phương. Dự án Bảo Hà - Lai Châu (đoạn Lào Cai - Lai Châu) kết cấu vốn đối ứng chiếm tới 38,7% tổng kế hoạch đầu tư công trung hạn của địa phương.
Đáng chú ý, với Lai Châu, tổng kế hoạch đầu tư công trung hạn chỉ có 5.178 tỷ đồng nhưng phải bố trí hơn 2.000 tỷ đồng cho giải phóng mặt bằng tuyến cao tốc. Điều này đồng nghĩa, địa phương chỉ còn hơn 3.000 tỷ đồng trong kế hoạch trung hạn, trong khi còn phải thực hiện 73 nhiệm vụ đầu tư kết cấu hạ tầng bằng các nguồn lực của mình và nguồn hỗ trợ bổ sung.
Từ thực tế này, đại biểu Vũ Danh Hiệp cho rằng, cần xem xét lại cách phân bổ trách nhiệm tài chính giữa Trung ương và địa phương, nhất là với những tỉnh có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn.
“Tỉnh khó khăn nhất, nghèo nhất, số thu cân đối và số thu để đầu tư trung hạn từ ngân sách địa phương là thấp nhất nhưng lại phải ứng một tỷ lệ tương đối cao hơn so với các tỉnh có điều kiện kinh tế hơn”, đại biểu nhấn mạnh.
Đại biểu kiến nghị Chính phủ nghiên cứu sử dụng nguồn vốn trung hạn còn lại của 493 dự án đường cao tốc trong kế hoạch trung hạn ngân sách Trung ương, đồng thời bổ sung nguồn tăng thu ngân sách Trung ương và các nguồn vốn hợp pháp khác để hỗ trợ toàn bộ kinh phí giải phóng mặt bằng. Theo đại biểu, nếu được quy định ngay trong nghị quyết, cơ chế này sẽ tạo cơ sở xử lý nguồn vốn từ đầu năm tới, không phải tính toán lại trong kế hoạch đầu tư công trung hạn của địa phương.
ĐBQH (TP. Cần Thơ) phân tích, cả ba địa phương có dự án cao tốc đang được xem xét đều là những tỉnh nghèo, còn phụ thuộc vào nguồn điều tiết ngân sách Trung ương; địa hình rừng núi hiểm trở, điều kiện đi lại và thi công khó khăn. Đáng chú ý, nguồn thu ngân sách của các địa phương cũng phụ thuộc lớn vào một số ngành kinh tế, như thủy điện ở Sơn La, Lai Châu và dầu khí ở Quảng Ngãi.
Vì vậy, đầu tư cao tốc không chỉ giải quyết yêu cầu giao thông trước mắt mà còn tạo điều kiện để các địa phương đa dạng hóa hoạt động kinh tế, hình thành nguồn thu ổn định hơn. Tuy nhiên, để các dự án phát huy hiệu quả, cần tính toán kỹ tổng mức đầu tư, đặc biệt là đặc thù địa hình, cầu cạn, cầu và hầm, tránh áp dụng máy móc suất đầu tư của những tuyến cao tốc có điều kiện thi công khác biệt.
ĐBQH Quàng Văn Hương (Sơn La) cũng nhấn mạnh ý nghĩa của các tuyến cao tốc đối với những tỉnh miền núi, biên giới còn hạn chế về hạ tầng. Đây là cơ hội kết nối các địa phương khó khăn với trung tâm kinh tế, đồng thời mở rộng khả năng liên kết sản xuất, tiêu thụ hàng hóa và khai thác tiềm năng du lịch, nông nghiệp.
Hỗ trợ giải phóng mặt bằng, giữ nguồn lực cho đầu tư hạ tầng thiết yếu tại địa phương
ĐBQH Hoàng Văn Nghiệm (Sơn La) cho biết, nhân dân tỉnh Sơn La rất mong đợi dự án cao tốc được triển khai. Hiện nay, Sơn La chủ yếu phụ thuộc vào tuyến Quốc lộ 6; vào mùa mưa, tình trạng sạt lở thường xuyên xảy ra, ảnh hưởng nghiêm trọng đến giao thương, đi lại và phát triển kinh tế - xã hội. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến nhà đầu tư còn dè dặt khi cân nhắc rót vốn vào địa phương.
“Câu hỏi đầu tiên nhà đầu tư đặt ra cho lãnh đạo tỉnh luôn là: Khi nào Sơn La có đường cao tốc?”, đại biểu chia sẻ.
Theo đại biểu Hoàng Văn Nghiệm, khoảng cách từ Hà Nội đến Sơn La hơn 300km nhưng thời gian di chuyển mất khoảng 6 tiếng, trong khi từ Hà Nội đi Lạng Sơn chỉ khoảng 3 tiếng. Thực tế này cho thấy hạ tầng giao thông đang là điểm nghẽn lớn, cản trở khả năng thu hút đầu tư và khai thác tiềm năng phát triển của địa phương.
Tuy nhiên, để hiện thực hóa mong đợi đó, bài toán kinh phí giải phóng mặt bằng đang đặt ra áp lực rất lớn đối với ngân sách tỉnh. Đại biểu cho biết, Sơn La là tỉnh có diện tích lớn thứ 6 cả nước, nhu cầu đầu tư hạ tầng rất lớn nhưng nguồn vốn đầu tư công trung hạn của tỉnh đang thấp hơn kinh phí giải phóng mặt bằng 179km đường cao tốc ước tính hơn 8.000 tỷ đồng. Nếu phải tự cân đối toàn bộ khoản kinh phí này, tỉnh sẽ không còn nguồn lực để đầu tư hạ tầng giao thông liên xã, cầu cống và các công trình phòng, chống thiên tai.
Từ thực tế đó, đại biểu kiến nghị Chính phủ xem xét hỗ trợ tối đa kinh phí giải phóng mặt bằng cho tỉnh Sơn La, cũng như các địa phương miền núi khó khăn. Đây không đơn thuần là đề xuất hỗ trợ một dự án cụ thể, mà còn là yêu cầu bảo đảm cân đối nguồn lực phát triển, tránh tình trạng một dự án trọng điểm chiếm dụng phần lớn vốn đầu tư công vốn đã rất hạn hẹp của địa phương.
Về phía địa phương, đại biểu khẳng định, tỉnh Sơn La đã chủ động khảo sát, lựa chọn hướng tuyến ngắn và tối ưu nhằm tiết kiệm chi phí, hạn chế ảnh hưởng đến rừng tự nhiên, rừng phòng hộ đầu nguồn và giảm số hộ phải di dời. Tỉnh cũng chuẩn bị phương án tuyên truyền, quy hoạch khu tái định cư và nguồn vật liệu xây dựng để sẵn sàng triển khai dự án.
Đại biểu Quàng Văn Hương bổ sung, với số lượng hộ dân bị ảnh hưởng lớn, cần hạn chế tối đa việc di dời, tạo điều kiện tái định cư tại chỗ đối với những hộ có nguyện vọng. Đồng thời, việc bồi thường cần gắn với chuyển đổi nghề nghiệp, phát triển sản phẩm nông nghiệp thế mạnh của địa phương, giúp người dân có sinh kế và thu nhập ổn định ngay tại nơi ở mới.