Đầu tư 3 tuyến cao tốc, mở rộng không gian phát triển

Tháo gỡ điểm nghẽn hạ tầng, tăng kết nối liên vùng

Trình bày Tờ trình về chủ trương đầu tư ba dự án đường bộ cao tốc Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên, Bảo Hà - Lai Châu và Quảng Ngãi - Kon Tum, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, các dự án nhằm cụ thể hóa chủ trương phát triển hạ tầng giao thông chiến lược được xác định trong các văn kiện của Đảng, đồng thời đáp ứng nhu cầu vận tải ngày càng tăng.

Theo Bộ trưởng, các tuyến quốc lộ hiện kết nối Sơn La, Lai Châu, Quảng Ngãi với các trung tâm kinh tế vùng còn hạn chế về quy mô, tiêu chuẩn kỹ thuật thấp và thường xuyên xảy ra sạt lở vào mùa mưa lũ, ảnh hưởng đến khả năng kết nối và lưu thông hàng hóa.

“Khi có đường cao tốc, thời gian di chuyển rút ngắn khoảng 50-60% so với đi trên quốc lộ, tạo điều kiện thu hút đầu tư, phát huy tiềm năng của các địa phương”, Bộ trưởng Trần Hồng Minh nhấn mạnh.

Theo Bộ trưởng, các dự án còn góp phần tháo gỡ điểm nghẽn hạ tầng, từng bước hoàn thiện mạng lưới cao tốc theo quy hoạch, thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng miền và thúc đẩy giảm nghèo tại các địa phương miền núi. Hiện tỷ lệ hộ nghèo tại Sơn La là 9,37%, cao thứ 5 cả nước; Lai Châu là 17,24%, cao thứ 2.

Các tuyến đường cũng có ý nghĩa quan trọng trong bảo đảm quốc phòng, an ninh, bảo vệ biên giới và ứng phó với các tình huống khẩn cấp.

Ba dự án có tổng chiều dài khoảng 430,5 km, gồm Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên dài 179,5 km, Bảo Hà - Lai Châu 119 km và Quảng Ngãi - Kon Tum 132 km. Các tuyến được đầu tư quy mô 4 làn xe, tốc độ thiết kế 80-120 km/h.

Hướng tuyến được lựa chọn phù hợp quy hoạch, hạn chế chiều dài và khối lượng giải phóng mặt bằng. Các dự án dự kiến ứng dụng công nghệ hiện đại, đầu tư đồng bộ hệ thống nút giao liên thông, giao thông thông minh (ITS), trung tâm quản lý, điều hành giao thông và trạm dừng nghỉ.

Chính phủ đề xuất đầu tư cả ba dự án bằng vốn đầu tư công, với sơ bộ tổng mức đầu tư khoảng 162.393 tỷ đồng. Trong đó, ngân sách trung ương dự kiến bố trí 158.342 tỷ đồng, ngân sách địa phương 4.051 tỷ đồng để chi trả khoảng 50% chi phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại các dự án thành phần do Lai Châu và Quảng Ngãi làm cơ quan chủ quản, lần lượt là 2.004 tỷ đồng và 2.047 tỷ đồng.

Về tiến độ thực hiện, Bộ trưởng cho biết, các dự án được chuẩn bị đầu tư trong giai đoạn 2026-2027, triển khai bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và khởi công năm 2027; cơ bản hoàn thành năm 2030, đưa vào khai thác từ năm 2031.

Để đẩy nhanh tiến độ, Chính phủ đề xuất áp dụng một số cơ chế, chính sách đặc biệt tương tự các dự án quan trọng quốc gia đã được Quốc hội chấp thuận. 5 nhóm chính sách gồm thẩm quyền điều chỉnh chủ trương đầu tư; bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; chỉ định thầu; điều chỉnh quy hoạch và bố trí bãi đổ chất thải rắn xây dựng.

Mở rộng không gian phát triển, bảo đảm sinh kế người dân vùng dự án

Trình bày Báo cáo thẩm tra tóm tắt, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, cơ quan thẩm tra tán thành sự cần thiết đầu tư ba dự án cao tốc, đánh giá các dự án cơ bản phù hợp với chiến lược, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Tuy nhiên, Ủy ban lưu ý một số vấn đề về bảo vệ môi trường, tái định cư, nguồn vốn và tiến độ thực hiện.

Do cả ba tuyến cao tốc đều đi qua vùng đồng bào dân tộc thiểu số và các khu vực sinh thái đầu nguồn nhạy cảm, Ủy ban đề nghị rà soát kỹ phương án sử dụng đất rừng, tăng cường xây dựng cầu cạn, hầm xuyên núi để hạn chế tối đa tác động đến rừng tự nhiên, rừng phòng hộ đầu nguồn và rừng đặc dụng. Đồng thời, bố trí đầy đủ kinh phí, quỹ đất trồng rừng thay thế theo quy định.

Về tái định cư, cơ quan thẩm tra đề nghị các tỉnh Quảng Ngãi, Sơn La, Lào Cai và Lai Châu quy hoạch khu tái định cư với hạ tầng thiết yếu đồng bộ, gồm điện, nước, trường học, cơ sở y tế và thiết chế văn hóa trước khi di dời người dân. Chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp cần gắn với nơi ở mới và đất sản xuất nông, lâm nghiệp, bảo đảm đời sống người dân bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, đồng thời gìn giữ không gian văn hóa cộng đồng.

Các bãi đổ thải cũng phải được quy hoạch tại vị trí an toàn, có giải pháp gia cố chống sạt lở, ngăn bồi lấp dòng chảy sông suối và hoàn thổ, phục hồi môi trường sau thi công.

Về quy mô đầu tư, cả ba dự án đều được đề xuất xây dựng 4 làn xe cao tốc hoàn chỉnh, song tốc độ thiết kế có sự khác biệt. Tuyến Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên có tốc độ thiết kế 80 km/h, trong khi hai tuyến Bảo Hà - Lai Châu và Quảng Ngãi - Kon Tum là 80-100 km/h. Vì vậy, nhiều ý kiến đề nghị nghiên cứu phương án thiết kế tốc độ 100 km/h nhằm bảo đảm tầm nhìn dài hạn.

Một vấn đề khác được cơ quan thẩm tra lưu ý là áp lực giải ngân vốn đầu tư. Theo đánh giá của Ủy ban, tiến độ giải ngân dự kiến dồn vào những năm cuối giai đoạn 2030-2031, tiềm ẩn nguy cơ kéo dài thời gian hoàn thành sang kỳ đầu tư công 2031-2035.

Riêng dự án Bảo Hà - Lai Châu, tỉnh Lai Châu phải cân đối 2.004 tỷ đồng vốn đối ứng, tương đương 38,7% tổng kế hoạch đầu tư công trung hạn của tỉnh. Trong điều kiện địa phương còn nhiều khó khăn, một số ý kiến đề nghị Chính phủ xem xét sử dụng toàn bộ vốn ngân sách trung ương hoặc có cơ chế điều tiết nguồn tiết kiệm từ các dự án khác để hỗ trợ phần vốn này.

Đối với các cơ chế đặc thù, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị Chính phủ tiếp tục rà soát, chỉ áp dụng chỉ định thầu trong trường hợp thực sự đặc biệt; quy định rõ phạm vi, đối tượng, điều kiện và trách nhiệm thực hiện, tránh khoảng trống pháp lý, nguy cơ thất thoát, lãng phí.

Thanh Hải