Vụ tấn công mạng ở châu Âu: Lời nhắc cho mô hình kinh tế kết nối
Các vụ tấn công nhằm vào hệ thống làm lạnh tại siêu thị ở nhiều nước châu Âu cho thấy nguy cơ từ những lỗ hổng trong hạ tầng công nghiệp kết nối Internet. Những sự cố này không chỉ gây thiệt hại về hàng hóa, gián đoạn kinh doanh mà còn đặt ra thách thức đối với an ninh kinh tế, chuỗi cung ứng thực phẩm và niềm tin của người tiêu dùng.
Làn sóng tấn công lan rộng tại nhiều quốc gia
Hệ thống làm lạnh tại nhiều siêu thị ở Bỉ, Thụy Điển, Estonia, Phần Lan, Ireland, Luxembourg và Hà Lan vừa qua ghi nhận nhiệt độ tăng bất thường. Một số cửa hàng phải ngừng bán hoặc loại bỏ thực phẩm bảo quản lạnh, đông lạnh để bảo đảm an toàn. Trước đó, hồi tháng 10, khoảng 700 siêu thị tại Pháp cũng gặp sự cố tương tự.
Theo thông tin được công bố, đây không đơn thuần là sự cố kỹ thuật. Tin tặc bị nghi đã truy cập từ xa vào bộ điều khiển hệ thống làm lạnh, thay đổi thông số vận hành, khiến thiết bị không duy trì được nhiệt độ bảo quản cần thiết. Giám đốc điều hành công ty kỹ thuật làm lạnh Sabcobel (Bỉ), ông Stephan Moelans, cho biết trong vụ việc tại nước này, bộ phận bay hơi của các thiết bị đã bị chuyển sang chế độ rã đông. Theo ông, việc khắc phục lỗ hổng không chỉ dừng ở cập nhật phần mềm mà còn có thể đòi hỏi điều chỉnh cấu hình và phương thức kết nối hệ thống.
Trao đổi với Al Jazeera, Giáo sư Awais Rashid, chuyên gia an ninh mạng tại Đại học Bristol (Anh), cho biết nhiều hệ thống làm lạnh siêu thị được quản lý từ xa, đôi khi thông qua các nhà cung cấp dịch vụ bên thứ ba, nhưng chưa được cập nhật phần mềm bảo mật cần thiết. Một số bộ điều khiển đã hết thời hạn hỗ trợ kỹ thuật, tồn tại lỗ hổng đã biết hoặc sử dụng mật khẩu dễ đoán. Các giao diện điều khiển có thể truy cập trực tiếp từ Internet càng làm gia tăng nguy cơ bị khai thác.
Những nhận định trên cho thấy nguy cơ không chỉ xuất phát từ năng lực của tin tặc mà còn liên quan đến cách doanh nghiệp quản lý, bảo vệ thiết bị công nghiệp. Hệ thống làm lạnh vốn được thiết kế để vận hành ổn định trong thời gian dài, nhưng khi kết nối Internet để giám sát, điều khiển từ xa mà thiếu biện pháp bảo vệ phù hợp, chúng có thể trở thành điểm yếu trong hạ tầng doanh nghiệp. Việc thuê đơn vị bên ngoài bảo trì, quản lý cũng có thể khiến trách nhiệm cập nhật và kiểm soát an ninh bị phân tán.
Nguy cơ đối với chuỗi cung ứng và niềm tin xã hội
Nếu trước đây các cuộc tấn công mạng thường được nhắc đến với nguy cơ đánh cắp dữ liệu, lừa đảo tài chính hoặc làm tê liệt hệ thống máy tính, thì những sự cố tại châu Âu cho thấy một hình thức gây thiệt hại trực tiếp hơn: tin tặc có thể tác động đến hoạt động vật lý của thiết bị. Khi hệ thống làm lạnh bị điều khiển trái phép, thực phẩm có thể hư hỏng, thiết bị quá nhiệt, thậm chí phát sinh nguy cơ cháy và gián đoạn hoạt động kinh doanh.
Đây là đặc điểm đáng chú ý của các hệ thống công nghệ vận hành (OT), vốn trực tiếp điều khiển máy móc và quy trình vật lý. Ngoài bảo quản thực phẩm, những công nghệ tương tự còn được sử dụng trong quản lý tòa nhà, cấp nước, năng lượng, kho bãi và vận tải. Vì vậy, lỗ hổng tại một thiết bị tưởng như ít liên quan đến an ninh quốc gia cũng có thể phản ánh rủi ro rộng hơn đối với các hạ tầng thiết yếu khi quá trình số hóa không đi kèm yêu cầu bảo mật phù hợp.
Ảnh: IoT Business News
Trước những diễn biến này, Ủy viên châu Âu phụ trách Nông nghiệp và Thực phẩm Christophe Hansen nhận định các vụ tấn công có dấu hiệu là hành vi cố ý nhằm gây gián đoạn nguồn cung thực phẩm và làm suy giảm niềm tin của người tiêu dùng. Tuy nhiên, ông khẳng định an ninh lương thực của Liên minh châu Âu (EU) hiện chưa bị đe dọa, điều đáng quan ngại là lượng thực phẩm bị lãng phí và những tổn thất mà doanh nghiệp phải gánh chịu.
Trên thực tế, thiệt hại không chỉ nằm ở số hàng hóa phải tiêu hủy. Doanh nghiệp còn phải chi trả cho việc kiểm tra chất lượng, sửa chữa thiết bị, thuê chuyên gia khắc phục sự cố và khôi phục hoạt động. Đối với các cửa hàng nhỏ, những khoản chi phí phát sinh có thể tạo sức ép tài chính đáng kể. Nếu sự cố xảy ra đồng thời tại nhiều địa điểm hoặc kéo dài, hoạt động lưu kho, vận chuyển và phân phối thực phẩm tươi sống, đông lạnh cũng có nguy cơ bị xáo trộn, làm tăng chi phí và ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng nhu cầu thị trường.
Giáo sư Awais Rashid cũng lưu ý các vụ tấn công không chỉ gây thiệt hại tài chính cho siêu thị mà còn tác động đến nhận thức của công chúng về độ an toàn của chuỗi cung ứng thực phẩm. Khi những hệ thống vốn được xem là ổn định, đáng tin cậy trở thành mục tiêu tấn công, niềm tin của người dân đối với các dịch vụ thiết yếu có thể bị suy giảm. Đây là khía cạnh khiến các sự cố không còn là vấn đề riêng của từng doanh nghiệp, mà liên quan trực tiếp đến an ninh kinh tế và ổn định xã hội.
Những sự cố tương tự cũng từng được ghi nhận tại Mỹ. Hồi tháng 8, tủ đông tại một số cửa hàng phục vụ quân nhân ở các căn cứ quân sự nước này bất ngờ chuyển sang chế độ rã đông, khiến thực phẩm bị hư hỏng. Theo Reuters, Lầu Năm Góc đang xem xét khả năng đây là các vụ tấn công mạng; các nhà điều tra Mỹ cũng đã trao đổi thông tin với phía Pháp về những sự cố tương tự. Tuy nhiên, đến nay, chưa có kết luận chính thức về thủ phạm cũng như mối liên hệ giữa các vụ việc.
Tại châu Âu, Văn phòng Công tố liên bang Bỉ đã mở cuộc điều tra hình sự. Chưa có nhóm nào nhận trách nhiệm và cơ quan chức năng cũng chưa xác định được chủ thể đứng sau các cuộc tấn công. Trong bối cảnh xuất hiện những nghi vấn về yếu tố địa chính trị, việc xác định và quy kết trách nhiệm cần dựa trên kết quả điều tra, tránh đưa ra nhận định khi chưa có đủ bằng chứng.
Châu Âu cần củng cố khả năng chống chịu
Sau khi sự cố xảy ra, Ủy ban châu Âu và Cơ quan An ninh mạng EU (ENISA) cho biết đang phối hợp với Europol, mạng lưới các đội ứng cứu sự cố an ninh mạng và các cơ quan liên quan để theo dõi tình hình, chia sẻ thông tin và hỗ trợ ứng phó. Các cơ quan này đồng thời kêu gọi những tổ chức có hệ thống làm lạnh và thiết bị liên quan chủ động triển khai biện pháp giảm thiểu rủi ro.
Ở cấp độ kỹ thuật, những biện pháp cần thiết gồm hạn chế việc để bộ điều khiển công nghiệp truy cập trực tiếp từ Internet, sử dụng kết nối bảo mật như mạng riêng ảo (VPN), phân tách mạng điều khiển với mạng doanh nghiệp, tăng cường xác thực và cập nhật phần mềm. Doanh nghiệp cũng cần rà soát thiết bị đã hết thời hạn hỗ trợ, kiểm soát quyền truy cập của nhà thầu bên thứ ba và xây dựng phương án vận hành dự phòng để hạn chế gián đoạn khi xảy ra sự cố.
Những cảnh báo mới đây của Cơ quan An ninh mạng Quốc gia Anh (NCSC) cũng cho thấy thách thức có thể gia tăng trong thời gian tới. Cơ quan này nhận định đến năm 2028, các quốc gia như Nga, Trung Quốc và những chủ thể khác nhiều khả năng sẽ sử dụng công cụ tấn công mạng tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) thường xuyên hơn để phục vụ mục tiêu địa chính trị. AI có thể giúp phát hiện và khai thác lỗ hổng nhanh hơn, làm gia tăng quy mô và tốc độ của các cuộc tấn công nhằm vào hạ tầng thiết yếu. Tuy nhiên, hiện chưa có bằng chứng cho thấy công nghệ AI liên quan đến các vụ tấn công hệ thống làm lạnh tại châu Âu.
Về lâu dài, EU cũng cần gắn yêu cầu an ninh mạng với quá trình số hóa các lĩnh vực thiết yếu. Đạo luật Khả năng chống chịu mạng của EU đã bắt đầu triển khai nghĩa vụ báo cáo từ tháng 9/2026 đối với những lỗ hổng và sự cố nghiêm trọng liên quan đến sản phẩm có yếu tố số. Đây là một bước nhằm tăng trách nhiệm của nhà sản xuất, song hiệu quả còn phụ thuộc vào việc doanh nghiệp thực hiện cập nhật, quản lý vòng đời thiết bị và phối hợp xử lý rủi ro trong thực tế.
Giới quan sát nhận định, các vụ tấn công hệ thống làm lạnh tại siêu thị cho thấy an ninh mạng ngày càng gắn chặt với an ninh kinh tế và khả năng duy trì hoạt động của các dịch vụ thiết yếu. Khi thiết bị công nghiệp được kết nối sâu hơn với môi trường số, bảo vệ dữ liệu thôi là chưa đủ; các doanh nghiệp và cơ quan quản lý cần bảo đảm cả những hệ thống trực tiếp vận hành đời sống hằng ngày. Tăng cường phối hợp, khắc phục lỗ hổng và xây dựng năng lực ứng phó sẽ là điều kiện quan trọng để châu Âu nâng cao khả năng chống chịu trước những hình thức tấn công ngày càng phức tạp.