Trung Quốc thông qua Luật Chống tham nhũng xuyên biên giới: Tạo môi trường liêm chính để doanh nghiệp “vươn ra biển lớn”

Cột mốc thể chế được chuẩn bị công phu

Theo Tân Hoa xã và Nhân Dân nhật báo, Luật Chống tham nhũng xuyên biên giới do Ủy ban Giám sát Quốc gia Trung Quốc (NSC) chủ trì soạn thảo và trình Nhân đại xem xét lần đầu vào phiên họp tháng 8/2026.

Đạo luật này là bước cụ thể hóa trực tiếp tinh thần của Hội nghị Trung ương 3 khóa XX Đảng Cộng sản Trung Quốc (tháng 7/2024) về việc “ban hành luật chống tham nhũng xuyên biên giới”. Trước đó, Bắc Kinh đã từng bước đặt nền móng pháp lý thông qua việc sửa đổi Luật Hình sự năm 2011 (bổ sung tội danh đưa hối lộ cho quan chức nước ngoài, viên chức của các tổ chức công quốc tế), thành lập Văn phòng truy bắt đào tẩu và thu hồi tài sản tham nhũng quốc tế (năm 2014), và Bộ Thương mại ban hành Chỉ dẫn tuân thủ liêm chính ở nước ngoài cho doanh nghiệp (tháng 6/2025).

Việc nâng cấp từ các hướng dẫn hành chính, quy định nội bộ thành một đạo luật quốc gia toàn diện thể hiện quyết tâm của Trung Quốc trong việc lấp đầy các khoảng trống pháp lý khi các dòng vốn, dự án và nhân sự của nước này ngày càng hiện diện sâu rộng trên toàn cầu.

Mở rộng phạm vi điều chỉnh: Nhận diện 5 nhóm hành vi tham nhũng xuyên biên giới

Báo chí Trung Quốc và giới phân tích pháp lý tại Bắc Kinh đánh giá điểm nổi bật hàng đầu của đạo luật mới nằm ở phạm vi điều chỉnh sâu rộng và tính kết nối thẩm quyền chặt chẽ. Luật xác định rõ 5 nhóm hành vi tham nhũng xuyên biên giới bị giám sát và xử lý nghiêm khắc:

Hối lộ ra nước ngoài: Các chủ thể trong nước đưa hối lộ cho quan chức công nước ngoài, viên chức của các tổ chức công quốc tế; cũng như các chủ thể nước ngoài thực hiện hành vi tương tự trên lãnh thổ Trung Quốc.

Hối lộ vào trong nước: Các chủ thể nước ngoài thực hiện hành vi đưa hối lộ cho công chức, cơ quan nhà nước, doanh nghiệp nhà nước (SOE), đơn vị sự nghiệp của Trung Quốc và các hành vi nhận hối lộ liên đới.

Tội phạm chức vụ ở nước ngoài: Nhân sự thuộc các tổ chức, doanh nghiệp Trung Quốc thực hiện hành vi tham nhũng, lạm dụng chức vụ, quyền hạn khi đang công tác hoặc làm việc ở nước ngoài.

Hành vi xảy ra ở nước ngoài nhưng hậu quả tác động vào trong nước: Mọi hành vi tham nhũng diễn ra ngoài biên giới nhưng gây phương hại trực tiếp đến trật tự kinh tế, tài sản công hoặc an ninh phát triển của Trung Quốc.

Đào tẩu và tẩu tán tài sản: Các đối tượng tình nghi tham nhũng bỏ trốn ra nước ngoài, hoặc có hành vi chuyển dịch bất hợp pháp tài sản tham nhũng qua biên giới (chiến dịch “Lưới trời” và truy thu tài sản quốc tế).

“Tuân thủ bắt buộc” và cơ chế giám sát xuyên thấu

Nếu như trước đây, việc xây dựng hệ thống phòng chống hối lộ ở nước ngoài chủ yếu mang tính chất khuyến khích, thì luật mới đã chính thức chuyển hóa thành nghĩa vụ pháp lý bắt buộc đối với tất cả các doanh nghiệp có hoạt động kinh doanh quốc tế.

Luật quy định các doanh nghiệp Trung Quốc hoạt động xuyên biên giới phải thành lập bộ phận chuyên trách hoặc bố trí nhân sự chịu trách nhiệm về tuân thủ liêm chính, tương xứng với quy mô kinh doanh, doanh thu và mức độ rủi ro địa bàn.

Đáng chú ý, luật xác lập cơ chế giám sát xuyên thấu (penetrative supervision). Doanh nghiệp mẹ trong nước không thể viện dẫn tư cách pháp nhân độc lập của các công ty con, chi nhánh ở nước ngoài hay các nhà thầu phụ, đơn vị trung gian để thoái thác trách nhiệm khi xảy ra sai phạm. Quy chuẩn kiểm soát này bao trùm cả ba nhóm nhân sự:

- Cán bộ, nhân viên người Trung Quốc được cử đi công tác nước ngoài (chịu sự điều chỉnh theo nguyên tắc quyền tài phán theo quốc tịch).

- Người lao động bản địa được tuyển dụng tại nước sở tại.

- Các đại lý, nhà thầu tư vấn và đơn vị dịch vụ bên thứ ba (vốn là khu vực thường phát sinh các khoản “phí bôi trơn”, “hoa hồng ngầm” hoặc phí dịch vụ bất minh).

Cân bằng giữa bảo vệ an ninh dữ liệu và tham gia quản trị toàn cầu

Bên cạnh các chế tài xử phạt, Luật Chống tham nhũng xuyên biên giới còn đưa ra những quy định mang tính bảo hộ và đối trọng tư pháp quan trọng:

Quản lý luân chuyển chứng cứ xuyên biên giới: Nhằm ngăn chặn tình trạng cơ quan tư pháp nước ngoài áp đặt thẩm quyền tài phán dài tay (long-arm jurisdiction) hoặc cưỡng ép chuyển giao dữ liệu doanh nghiệp, luật quy định chặt chẽ các yêu cầu bảo mật. Mọi hoạt động cung cấp chứng cứ, tài liệu nội bộ trong các cuộc điều tra tham nhũng xuyên biên giới ra nước ngoài đều phải tuân thủ trình tự phê duyệt của cơ quan có thẩm quyền của Trung Quốc.

Thúc đẩy quản trị toàn cầu công bằng: Luật bổ sung nội dung thúc đẩy xây dựng hệ thống quản trị chống tham nhũng toàn cầu minh bạch và bình đẳng hơn, đẩy mạnh các cơ chế tương trợ tư pháp song phương và đa phương trên nguyên tắc bình đẳng, cùng có lợi và tôn trọng chủ quyền quốc gia.

Bước đệm cho “Vành đai và Con đường liêm chính”

Cùng ngày 6/11, Ủy ban Thường vụ Nhân đại Trung Quốc cũng đã thông qua Luật về Tố tụng vì lợi ích công do Viện Kiểm sát tiến hành (gồm 53 điều, có hiệu lực từ ngày 1/1/2027), cho thấy nỗ lực đồng bộ của Trung Quốc trong việc nâng cao hiệu lực giám sát tư pháp nhà nước.

Việc ban hành Luật Chống tham nhũng xuyên biên giới được giới quan sát nhận định là bước đi then chốt nhằm nâng chuẩn cho Sáng kiến “Vành đai và Con đường” (BRI) chuyển sang giai đoạn phát triển chất lượng cao và liêm chính. Đạo luật không chỉ là công cụ pháp lý để bảo vệ tài sản nhà nước và ngăn chặn dòng vốn thất thoát, mà còn buộc các tập đoàn Trung Quốc phải nâng cao năng lực quản trị theo các chuẩn mực quốc tế khắt khe, qua đó giảm thiểu rủi ro pháp lý và nâng cao uy tín thương hiệu khi tham gia vào các chuỗi giá trị và thị trường toàn cầu.

Quỳnh Vũ