Phụng sự Nhân dân phải là thước đo hiệu quả hoạt động của Nhà nước

Đo hiệu quả từ thành quả người dân thụ hưởng

- Hiến pháp năm 1946 khẳng định quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. Tại Chương trình kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc hội Việt Nam thông qua Hiến pháp đầu tiên, sáng 6/11, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Sức mạnh của Nhà nước bắt nguồn từ Nhân dân và phải được sử dụng để phụng sự Nhân dân”. Theo ông, tinh thần này cần được thể hiện như thế nào trong phát triển kinh tế và cần tiêu chí nào để đánh giá hiệu quả hoạt động của Nhà nước?

- Theo tôi, “sức mạnh của Nhà nước bắt nguồn từ Nhân dân và phải được sử dụng để phụng sự Nhân dân” trước hết phải được thể hiện trong cách Nhà nước huy động và sử dụng các nguồn lực phát triển. Nhân dân không chỉ là chủ thể tạo ra nguồn lực, động lực phát triển mà còn là đối tượng thụ hưởng cuối cùng của mọi thành quả. Vì vậy, sức mạnh của Nhà nước không chỉ nằm ở khả năng huy động nguồn lực để thúc đẩy tăng trưởng, mà quan trọng hơn là sử dụng những nguồn lực đó để cải thiện đời sống người dân.

Trên cơ sở đó, cần đánh giá hiệu quả hoạt động của Nhà nước trên 5 phương diện.

Thứ nhất, chất lượng và tính bền vững của tăng trưởng, không chỉ qua tốc độ tăng GDP mà còn qua năng suất lao động, hiệu quả sử dụng nguồn lực, khả năng tạo ra giá trị mới và bảo vệ môi trường.

Thứ hai, mức độ cải thiện đời sống người dân, thể hiện qua thu nhập thực tế, chất lượng việc làm, điều kiện nhà ở, y tế, giáo dục và khả năng đáp ứng các nhu cầu thiết yếu.

Thứ ba, mức độ công bằng trong tiếp cận cơ hội phát triển, thể hiện qua khoảng cách giàu nghèo, khả năng tiếp cận y tế, giáo dục, dịch vụ công giữa các vùng miền và mức độ thụ hưởng của nhóm yếu thế.

Thứ tư, hiệu quả sử dụng và tiết kiệm nguồn lực, bảo đảm sử dụng hiệu quả nguồn lực hiện tại nhưng vẫn dành dư địa cho các thế hệ tương lai.

Thứ năm, chất lượng quản trị nhà nước, bảo đảm minh bạch, dân chủ, công bằng; kiểm soát quyền lực, ngăn ngừa tham nhũng và nâng cao sự hài lòng của người dân.

Đó là những tiêu chí để đánh giá Nhà nước có thực sự vì Nhân dân và sử dụng nguồn lực để phụng sự Nhân dân hay không.

Gắn phân quyền với điều kiện thực thi và kiểm soát quyền lực

- Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu mọi cơ quan, người có thẩm quyền phải hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp, pháp luật; phân cấp, phân quyền phải đi đôi với điều kiện thực hiện và cơ chế kiểm soát. Theo ông, cần khắc phục những điểm nghẽn nào để yêu cầu này đi vào thực tiễn?

- Như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước từng chỉ ra, điểm nghẽn hiện nay đang chuyển từ thể chế, pháp luật sang khâu thực thi, đưa chính sách, pháp luật vào cuộc sống. Nhiều chính sách đặt ra mục tiêu tốt, quy định tiến bộ nhưng kết quả thực hiện chưa đạt kỳ vọng. Tôi cho rằng, có ba vấn đề cần tập trung khắc phục để cụ thể hóa định hướng chỉ đạo đó.

Thứ nhất, chính sách, pháp luật chưa đồng bộ, chưa gắn với điều kiện thực hiện. Chẳng hạn, chuyển đổi số nhằm giảm thủ tục hành chính nhưng cơ sở dữ liệu chưa đồng bộ, khiến cán bộ cấp xã vừa xử lý trên mạng, vừa làm hồ sơ giấy, làm tăng gấp đôi khối lượng công việc. Vì vậy, phân cấp, phân quyền và ban hành chính sách mới phải đi kèm nguồn lực, điều kiện thực hiện; các quy định pháp luật cũng phải đồng bộ với nhau.

Thứ hai, chưa có cơ chế rõ ràng để đánh giá việc thực hiện quyền hạn và phân định trách nhiệm. Cần phân biệt sai phạm do nguyên nhân khách quan, hạn chế về năng lực hay do cố ý, vụ lợi. Việc xác định người thực thi có thuộc diện được bảo vệ hay không còn chậm, khiến họ đối mặt với rủi ro và không mạnh dạn đổi mới. Do đó, quyền hạn phải đi đôi với nguồn lực, điều kiện thực hiện, trách nhiệm giải trình và cơ chế công khai, minh bạch; kiểm tra, giám sát cần được tiến hành song song để nhận diện rủi ro từ đầu.

Thứ ba, cần đổi mới phương thức thanh tra, kiểm tra, giám sát. Thay vì chủ yếu kiểm tra định kỳ hoặc khi đã xảy ra vụ việc, cần giám sát song song với quá trình thực hiện, dựa trên dữ liệu thực để kịp thời phát hiện, ngăn chặn sai sót, rủi ro. Những hành vi cố ý vi phạm, tham nhũng, vụ lợi vẫn phải được xử lý nghiêm minh.

Người dân phải là chủ thể tham gia xây dựng chính sách

- Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh Nhân dân là chủ thể của quyền lực nhà nước; quyền làm chủ phải được bảo đảm trong việc tham gia xây dựng chính sách, giám sát hoạt động công quyền và quyết định những vấn đề theo quy định của Hiến pháp và pháp luật. Theo ông, cần làm gì để người dân, doanh nghiệp thực sự phát huy quyền làm chủ?

- Muốn phát huy quyền làm chủ của Nhân dân một cách thực chất, cần thay đổi cơ chế để người dân, doanh nghiệp trở thành chủ thể tham gia xây dựng chính sách, chứ không chỉ là đối tượng được hỏi ý kiến. Chính sách phải xuất phát từ thực tiễn và nhu cầu của những người trực tiếp chịu tác động. Theo tôi, cần tập trung vào bốn vấn đề.

Một là, tham vấn chính sách ngay từ khi hình thành ý tưởng, không đợi đến khi có dự thảo mới lấy ý kiến. Cần thu thập ý tưởng, đề xuất của người dân, doanh nghiệp để chính sách xuất phát từ thực tiễn cuộc sống, thay vì chỉ từ góc nhìn của cơ quan quản lý.

Hai là, quy định, chính sách, pháp luật phải dễ đọc, dễ hiểu, công khai, minh bạch. Thực tế có những chính sách người dân, doanh nghiệp khó hiểu cách thực hiện; ngay cả cơ quan thực thi, địa phương cũng có thể áp dụng khác nhau. Khi quy định rõ ràng, người dân, doanh nghiệp không chỉ chủ động tuân thủ mà còn có cơ sở giám sát cơ quan thực thi.

Ba là, thiết lập cơ chế tiếp nhận và phản hồi ý kiến thường xuyên, công khai. Cần có hệ thống để người dân, doanh nghiệp gửi ý kiến, đề xuất, phản ánh vướng mắc bất cứ lúc nào. Tất cả ý kiến, thắc mắc phải được tiếp nhận, công khai và trả lời, không chỉ phản hồi những vấn đề thuận lợi mà bỏ qua nội dung khó, còn vướng mắc.

Bốn là, tăng cường giám sát, phản biện và kịp thời điều chỉnh chính sách. Cần đặc biệt phát huy vai trò giám sát của Quốc hội đối với việc thực thi các quy định đã ban hành. Đồng thời, cần phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc, các hiệp hội và tổ chức đại diện cộng đồng dân cư trong giám sát, phản biện; có cơ chế tiếp nhận phản hồi và điều chỉnh chính sách kịp thời.

Đổi mới cách đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực

- Cũng trong bài phát biểu, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu nâng cao chất lượng thể chế, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật; các quyết định về ngân sách, đầu tư, sử dụng tài nguyên phải tính đến hiệu quả, khả năng cân đối nguồn lực và tác động xã hội. Theo ông, cần đổi mới việc xây dựng, thẩm định và quyết định chính sách như thế nào để tạo thuận lợi cho phát triển, bảo đảm lợi ích lâu dài của đất nước?

- Theo tôi, chính sách phải có tính bao quát, ổn định và tư duy dài hạn. Cần khắc phục cách làm thấy vướng ở đâu thì sửa luật ở đó, khiến pháp luật chỉ giải quyết từng vấn đề riêng lẻ mà thiếu định hướng tổng thể. Chính sách không chỉ giải quyết vấn đề hiện tại mà còn phải tạo khuôn khổ cho những cách thức phát triển mới. Vì vậy, thể chế vừa phải đồng bộ, thống nhất, vừa linh hoạt để thích nghi với cái mới và phát huy tính chủ động, sáng tạo của cơ quan thực thi.

Có ba vấn đề cần lưu ý. Trước hết, bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật. Cần có những luật gốc quy định nguyên tắc chung cho các lĩnh vực như đất đai, tài chính, môi trường. Nguyên tắc phải rõ ràng, chặt chẽ, có tính bao quát; các luật, chính sách ban hành sau phải tuân thủ nhưng được vận dụng linh hoạt theo điều kiện từng ngành, lĩnh vực.

Cùng với đó, cần nâng cao chất lượng đánh giá tác động chính sách. Không chỉ xác định đối tượng chịu tác động, cần đánh giá chính sách tạo ra thay đổi gì, giải quyết vấn đề ra sao và có khả thi trong thực tế hay không. Nếu không tính kỹ khâu thực thi, chính sách có thể phải chờ thông tư, hướng dẫn; thậm chí hướng dẫn thiếu đồng bộ, đi ngược mục tiêu ban đầu.

Một yếu tố quan trọng khác là phải đổi mới cách đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực, tức cần đánh giá trong tổng thể và dài hạn. Không nên chỉ nhìn vào kết quả trực tiếp, ngắn hạn như tỷ lệ giải ngân đầu tư công, số kilômét đường hay số nhà ở xã hội được xây dựng. Đường xây nhưng người dân không đi, nhà xây nhưng không có người ở thì chưa thể coi là hiệu quả. Cần đánh giá mức độ đáp ứng nhu cầu của người dân, doanh nghiệp, đồng thời coi lợi ích dài hạn và tính công bằng là những tiêu chí bắt buộc để bảo đảm phát triển bền vững.

- Xin cảm ơn ông!

Đan Thanh thực hiện