Bảo vệ người thực hiện đúng trong đấu thầu, kiểm soát theo mức độ rủi ro
Thảo luận tại hội trường về dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi), ĐBQH Phạm Thu Xanh (TP. Hải Phòng) nhấn mạnh, có những quyết định trong đấu thầu đúng thẩm quyền, có căn cứ, nhưng kết quả không như mong muốn do thị trường biến động. Do đó, cần bổ sung nguyên tắc bảo vệ tổ chức, cá nhân thực hiện đúng thẩm quyền, có căn cứ hợp lý và vì lợi ích chung; xem xét trách nhiệm căn cứ vào động cơ, mức độ lỗi, điều kiện thực tiễn tại thời điểm quyết định, không chỉ căn cứ vào hậu quả thiệt hại.
Phân định rõ sai sót khách quan với hành vi vi phạm
Đại biểu Phạm Thu Xanh tán thành những chuyển biến tích cực của dự thảo Luật; đánh giá đây là hướng tiếp cận phù hợp, tăng quyền chủ động, gắn quyền hạn với trách nhiệm và hiệu quả sử dụng nguồn lực công.
Tuy nhiên, để Luật thực sự tạo chuyển biến khi triển khai trong thực tiễn, đại biểu đề nghị phân định rõ sai sót khách quan với hành vi vi phạm, tạo cơ sở bảo vệ người thực hiện đúng.
Trong hoạt động đấu thầu, có những quyết định được đưa ra đúng thẩm quyền, có căn cứ chuyên môn, phù hợp với thông tin và điều kiện thực tế tại thời điểm đó, nhưng sau đó thị trường biến động hoặc phát sinh yếu tố khách quan khiến kết quả không như mong muốn.
"Nếu không phân định rõ sai sót khách quan, sai sót nghiệp vụ không cố ý, thiếu trách nhiệm với hành vi cố ý làm trái, thông đồng, vụ lợi, rất dễ hình thành tâm lý sợ trách nhiệm, không dám quyết định", đại biểu phân tích.
Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị bổ sung tại Điều 4 nguyên tắc bảo vệ tổ chức, cá nhân thực hiện đúng thẩm quyền, có căn cứ hợp lý và vì lợi ích chung. Đồng thời, tại Điều 46 và Điều 53, cần quy định việc xem xét trách nhiệm phải căn cứ vào động cơ, mục đích, mức độ lỗi, điều kiện thực tiễn tại thời điểm quyết định, khả năng dự báo, biện pháp kiểm soát rủi ro và việc thực hiện trách nhiệm giải trình, khắc phục hậu quả. Không nên chỉ căn cứ vào hậu quả thiệt hại để quy kết trách nhiệm.
Cùng với đó, trách nhiệm cá nhân phải được phân định tương xứng với quyền hạn và công việc được giao. Theo đại biểu, một quy trình đấu thầu có nhiều khâu, nhiều người tham gia: người đề xuất nhu cầu chịu trách nhiệm về tính cần thiết và yêu cầu chuyên môn; người lập hồ sơ chịu trách nhiệm về nội dung được giao; tổ chuyên gia chịu trách nhiệm về đánh giá; người thẩm định chịu trách nhiệm về kết quả thẩm định; người phê duyệt chịu trách nhiệm trong phạm vi thẩm quyền của mình. Không thể quy trách nhiệm chung chung cho cả tập thể, nhưng cũng không thể để trách nhiệm bị đẩy từ khâu này sang khâu khác.
Đại biểu đề nghị hoàn thiện Điều 46 và Điều 48 theo hướng phân định cụ thể trách nhiệm của từng chủ thể; ghi nhận đầy đủ ý kiến chuyên môn, ý kiến bảo lưu và trách nhiệm của từng cá nhân trong quá trình thực hiện. Đặc biệt, cần bảo đảm người đã có ý kiến phản đối, bảo lưu bằng văn bản và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ báo cáo được xem xét trách nhiệm tương xứng với vai trò thực tế.
Kiểm soát mua sắm theo rủi ro, bảo đảm cạnh tranh thực chất
Bên cạnh vấn đề trách nhiệm, đại biểu Phạm Thu Xanh đề nghị thiết kế cơ chế kiểm soát quyền tự chủ theo mức độ rủi ro và đặc thù của từng loại hình mua sắm.
Thực tế, mua một loại vật tư tiêu hao thông thường hoàn toàn khác với mua thuốc hiếm, thuốc cấp cứu, thiết bị chẩn đoán công nghệ cao hay vật tư xét nghiệm chuyên biệt. Mức độ cấp thiết, khả năng thay thế, số lượng nhà cung cấp và ảnh hưởng đến an toàn người bệnh đều khác nhau.
Vì vậy, đại biểu cho rằng không nên áp dụng một quy trình kiểm soát đồng nhất cho tất cả các trường hợp. Đại biểu đề nghị tại Điều 20, Điều 34 và Điều 35 cụ thể hóa cơ chế mua sắm phù hợp với từng nhóm hàng hóa, dịch vụ y tế; phân tầng kiểm soát theo giá trị, mức độ rủi ro, tính cấp thiết, khả năng thay thế và tác động đến chuyên môn. Những gói thầu có rủi ro cao cần được kiểm soát chặt chẽ; ngược lại, các nhu cầu thông thường, rủi ro thấp cần được đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian để cơ sở y tế chủ động, kịp thời phục vụ người bệnh.
Một vấn đề khác được ĐBQH Phạm Thu Xanh đặc biệt nhấn mạnh là phải bảo đảm cạnh tranh thực chất và kiểm soát giá trong trường hợp thị trường chỉ có một hoặc hai nhà cung cấp đáp ứng yêu cầu chuyên môn.
“Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng trong mua sắm thiết bị y tế. Có những thiết bị không thể lựa chọn chỉ bằng cách so sánh giá, bởi cấu hình, công nghệ, độ chính xác, khả năng tương thích và chi phí vận hành đều ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng điều trị”, đại biểu nêu rõ.
Đại biểu đề nghị tại Điều 20 quy định rõ cơ chế đàm phán giá có kiểm soát đối với trường hợp chỉ có một hoặc hai chủng loại đáp ứng yêu cầu chuyên môn, trên cơ sở đánh giá chuyên môn độc lập, đối chiếu dữ liệu giá trong nước và quốc tế trong điều kiện tương đồng.
Đồng thời, cần bổ sung yêu cầu đánh giá tổng chi phí sở hữu trong suốt vòng đời thiết bị, bao gồm vật tư tiêu hao, bảo trì, sửa chữa, đào tạo và vận hành; kiểm soát việc xây dựng cấu hình kỹ thuật để tránh định hướng vào một nhà cung cấp. Tại Điều 35, cần bảo đảm tiêu chí lựa chọn không chỉ phản ánh giá mua ban đầu mà còn phản ánh chất lượng và hiệu quả sử dụng thực tế.
Đại biểu Phạm Thu Xanh nhấn mạnh, 4 nội dung trên cần được thiết kế đồng bộ; đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện để Luật Đấu thầu khi được thông qua thực sự thúc đẩy cạnh tranh bình đẳng, kiểm soát quyền lực và tạo dựng niềm tin.